Agresja i lęk szkolny

Agresja i lęk szkolny

 

Człowiek – zarówno mały jak i duży – najsilniej odczuwa lęk przed nieznanym. Jednak dorosły wie co jest możliwe, a co tylko mało prawdopodobne. Dziecko spostrzega świat inaczej, jest ufne i ciekawe tego co je otacza, pragnie doświadczać, dotykać i manipulować, nie przewidując skutków swojego działania.

Dziecko dla prawidłowego rozwoju osobowości powinno mieć zapewnione poczucie bezpieczeństwa w miejscach w których przebywa (dom, przedszkole, szkoła, plac zabaw, pobyt u znajomych i krewnych itd. ). Najlepiej gdy jego życie będzie możliwie ustabilizowane, bez wielkich przemian, niepokojów, zbyt dużej ilości zmian miejsca i otaczających osób. Powinno od rodziców uzyskać umiejętność odróżniania dobra od zła, świadomość tego co wolno, a czego nie. Ktoś kto wzrasta w świadomości zagrożenia ma w późniejszych latach poczucie mniejszej wartości jako człowiek, jako jednostka w społeczeństwie. Jest to często źródłem poważnych zaburzeń w zachowaniu, a nawet w psychice.

Obserwacja uczniów, dzieci dostarcza wielu przykładów zachowań agresywnych w stosunku do osób dorosłych jak i rówieśników. Agresja może objawiać się w formie werbalnej (przekleństwa, wyzwiska, wulgarne odpowiedzi) lub fizycznej (gesty, bójki, popychanie, niszczenia mienia). Agresja fizyczna w postaci otwartej napaści na drugą osobę lub zniszczenie czyjeś własności występuje w dwóch postaciach: instrumentalnej i emocjonalnej. O agresji instrumentalnej możemy mówić, gdy agresor chce zdobyć coś lub osiągnąć jakiś cel. Przykładem takiej agresji jest odebranie pieniędzy przez starszego ucznia młodszemu. Natomiast agresja emocjonalna pojawia się wtedy, gdy dziecko przeżywa lęk lub złość. Przykładem jej jest wściekły atak na kogoś za inne niż własne poglądy. Według T. Tatarowicza (1995) reakcja instrumentalna i emocjonalna występuje zarówno w zachowaniach obronnych, jak i agresywnych. Dzieci przejawiają głównie agresję emocjonalną, która jest związana z ich emocjonalną niedojrzałością. W powstawaniu zachowań agresywnych u dzieci w wieku szklonym ważną rolę odgrywa naśladownictwo modeli zachowania się, z którymi spotykają się w swoim najbliższym otoczeniu. Dzieci uczą się tych zachowań od dorosłych, mimo woli naśladują ich postępowanie. Stosowanie przez rodziców kar fizycznych jest dla dziecka modelem agresywnego zachowania się, który naśladuje ono w odniesieniu do innych dzieci i przedmiotów ze swego otoczenia Rożnowska A., Lęk i agresja w szkole, Słupsk 2006, s. 62-63. Z agresywnym zachowaniem dzieci spotykają się także w szkole. Często uczniowie starszych klas wykorzystują młodszych kolegów do realizacji własnych celów, a poniżanie, odrzucenie, upokarzanie młodszych wynika z chęci wyładowania agresji, podniesienia własnej wartości. W życiu społecznym często obserwujemy między innymi przejawy takiego zachowania:

– zmuszanie do upokarzających zachowań;

– wyzwiska, obelgi;

– szantażowanie Rożnowska A., Lęk i agresja w szkole, Słupsk 2006, s.64.

Etykietę agresywnych nadajemy zachowaniom, których istotą jest szkodliwość, anormatywność, ale nie tylko. Jako agresywne identyfikujemy przemoc, morderstwa, gwałt, bicie, kopanie, plucie, pewne formy i ton wypowiedzi (docinanie, ironiczne i kąśliwe uwagi), ale także np. wyraz twarzy, dźwięki muzyki, styl ubierania się, a nawet kolory Gruszecka E., Czy agresja jest konieczna?, „Scholasticum” 1994, nr 3, s. 85. Zachowanie agresywne polega na bezpośrednim lub pośrednim wyrządzeniu szkody Encyklopedia Pedagogiczna, 1996,s. 6. Często agresja jest odpowiedzią na frustrację. Zachowanie agresywne dzieci bywa także niekiedy wywołane przez nieodpowiedni stosunek wychowawcy lub rodziców do nich, polegający na braku życzliwości, szacunku, zbytniej surowości lub nadużywania kar Okoń W.(red.), Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 1996, s. 14. Większość psychologów przez agresję rozumie każde zamierzone działanie – w formie otwartej czy symbolicznej – mające na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty, bólu fizycznego lub cierpienia moralnego. Agresja interpersonalna jest zatem aktem odnoszącym się do zachowań międzyludzkich intencjonalnie organizowanym w celu wyrządzenia szkody jednostce lub grupie społecznej, jest umyślnym działaniem na szkodę jednostki, którego nie da się społecznie usprawiedliwić. Agresja interpersonalna prowadzi do skrzywdzenia tych osób, na które jest ukierunkowana Danielewska J., Agresja u dzieci – szkoła porozumienia, Warszawa 2002, s. 8.

Mianem agresji określa się zachowanie występujące w formie ataku skierowanego przeciw określonym osobom lub przedmiotom, wyrządzające szkody materialne lub moralne, będące wskutek tego przedmiotem dezaprobaty społecznej. Subiektywna intencja szkodzenia lub niszczenia, stymulująca funkcja uczuć gniewu, zawiści, nienawiści stanowią dodatkowe kryterium umożliwiające rozpoznanie agresywnego zachowania się Skorny Z., Mechanizmy regulujące ludzkie zachowania, Warszawa 1989, s. 165. Ze względu na przedmiot należy zwrócić uwagę na agresję skierowaną na innych ludzi, zwierzęta lub rośliny oraz przedmioty. Uwzględniając sposób manifestacji, wyróżnia się:

  • agresję fizyczną (np. kopnięcie, potrącenie, uderzenie, pobicie);
  • agresję słowną (np. wyśmianie, obrażenie, poniżenie godności osobistej, straszenie, grożenie);
  • agresję symboliczną (aktywność skierowaną na przedmioty symbolizujące osobę, w stosunku do której chciał być agresywny).

Ze względu na formę wyróżniamy także agresję jawną lub ukrytą, czyli wyobrażeniową. Może wystąpić sytuacja, w której np. po uzyskaniu negatywnej oceny, uczeń czując się nią urażony, skrzywdzony, kopnie teczkę, rzuci książkę czy wyrwie kartkę z zeszytu (agresja skierowana na przedmiot). Rzadziej pojawia się zachowanie pełne gniewu w stosunku do roślin czy zwierząt, ale można wskazać fakty umyślnego łamania kwiatów czy negatywnych czynności skierowanych na zwierzęta (np. drażnienie, straszenie) Rożnowska A., Lęk i agresja w szkole, Słupsk 2006, s. 66-67. W szkole, w czasie trwania przerwy, a nawet lekcji można zauważyć, np. szturchańce, kopnięcia sąsiada pod ławką, uderzenia. Równie częste są wyzwiska, groźby, wyśmiewanie czy skarżenie. Gdy przyczyną agresji jest osoba dorosła, np. nauczyciel, i jej zachowanie w stosunku do dziecka, np. zwymyślanie przed całą klasą, może wystąpić agresja symboliczna. Uczeń boi się zaatakować słownie lub fizycznie, więc ucieka się do sposobów symbolicznego rozładowania napięcia, np. podarcie zdjęcia z daną osobą tamże, s. 67.

Szczególną rolę w powstawaniu agresji u dzieci odgrywa lęk, poczucie porzucenia przeżywane w niestałych relacjach z rodzicami. Poczucie emocjonalnego odrzucenia narusza bądź niweczy poczucie bezpieczeństwa dziecka, wzbudzając w nim lęk. Lęk jest uczuciem tak przykrym, że każdy chce uniknąć przeżywania go. Lęk towarzyszy człowiekowi w ciągu całego życia, nie ogranicza się tylko do wyjątkowych momentów. Współczesne systemy edukacyjne stały się przedmiotem głębokiego niepokoju i krytyki, głownie z powodu niedostatecznego w nich miejsca na rozwój indywidualnej osobowości dzieci i młodzieży. Lęk szkolny dotyczy przede wszystkim uczniów słabych. Odczucia ich związane są z obawą, że nie uzyskają promocji do następnej klasy i lękiem związanym z reakcją rodziców. I tak geneza lęku przed niepowodzeniem wywodzi się z dwojakiego rodzaju sytuacji: gdy stawia się dziecku wymagania przekraczające jego możliwości i odwrotnie, gdy usuwa się wszelkie przeszkody przed nim, a więc gdy wymagania są zbyt niskie. W środowisku szkolnym wymagania przekraczające możliwości dziecka, to wymagania typu intelektualnego. Niedostosowanie programu nauczania, rygory systemu klasowo-lekcyjnego, trudności w realizowaniu przez nauczyciela zasady indywidualizacji nauczania i wychowania są przyczyną niepowodzeń szkolnych rodzących lęk u ucznia tamże, s. 46. Lęk u ucznia potęgowany może być postawą nauczyciela wobec ucznia. Nauczyciel często nie tylko premiuje uczniów dobrych, a mniej lub bardziej deprecjonuje złych. Zdarza się, że nauczyciele przypinają „łatki” nie zadając sobie trudu poznania dziecka, jego sytuacji rodzinnej czy środowiskowej. Taki uczeń czuje się skrzywdzony. Zajmując się syndromem lęku w sytuacji szkolnej, w swoich pracach I. Obuchowska (1983) wyróżniła następujące rodzaje traumatyzującej atmosfery:

  • napiętą, którą cechuje poczucie zagrożenia i wzajemna nieufność pomiędzy członkami zespołu;
  • hałaśliwą, gdy w klasie dochodzi często do kłótni, konfliktów;
  • depresyjną, gdy w klasie dominuje nastrój niezadowolenia, smutek i przygnębienie;
  • obojętną – przy braku więzi uczuciowej pomiędzy uczniami a nauczycielami oraz zainteresowania życiem klasy;
  • nadmiaru emocji i problemów, gdy uczniowie są zbytnio absorbowani innymi sprawami np. wizytacjami władz oświatowych lub gdy panuje przesadna rywalizacja tamże, s. 48-49.

W każdym zespole klasowym możemy spotkać dzieci z obniżoną sprawnością intelektualną, które nie nadążają z rozumieniem materiału za resztą klasy, gorzej chwytają wątki treściowe. Natomiast zdolne wyprzedzają klasę co często irytuje kolegów i nauczycieli. Zahamowane nie sprawiają kłopotów jednak są często osamotnione w zespole klasowym. Nadpobudliwe mają kłopoty z koncentracją uwagi, cechuje je impulsywność, a osiągane wyniki są często poniżej ich możliwości intelektualnych. Dzieci przewlekle chore gorzej się uczą, szybciej męczą i są mniej aktywne. W związku z tym może pojawić się:

  • Lęk przed kompromitacją – dotyczy obrazu dziecka w oczach rówieśników, którzy mogą je odebrać jako nadmiernie pracowite;

  • Lęk przed niepowodzeniem szkolnym – dotyczy wyników w toku nauczania, dziecko mówi: „i tak to mi się nie uda”, „inni są ode mnie lepsi”.

  • Lęk przed wymaganiami stawianymi w szkole – objawia się poczuciem zagrożenia wynikającym z niemożności sprostania stawianym w szkole wymaganiom.

Przeciwdziałanie atmosferze lęku powinno być pierwszoplanowym zadaniem każdego nauczyciela, sprzyjać temu będzie między innymi taka postawa pedagoga, która:

  • Daje dziecku poczucie pewności i oparcia w razie jego niepowodzeń i trudności,

  • Potrafi zaakceptować lęk i wahanie ucznia napotykającego problem, jak również jego satysfakcję płynącą z osiągnięć;

  • Uznaje prawo dziecka do stawiania pytań na każdy temat;

  • Potrafi zaakceptować odmienne i niezwykłe osobowości;

  • Aprobuje działania dziecka, akceptuje jego indywidualność;

  • Unika zachowań autorytarnych, pełnych restrykcji i kontroli, a więc sytuacji blokujących dziecko;

  • Umożliwia dziecku doznawanie sukcesu i to w różnorodnych dziedzinach podejmowanej przez niego aktywności,

  • Ukazuje dziecku uczucia bliskości i życzliwości;

Bibliografia:

Rożnowska A., Lęk i agresja w szkole, Słupsk 2006

Gruszecka E., Czy agresja jest konieczna?, „Scholasticum” 1994, nr 3

Encyklopedia Pedagogiczna, 1996

Okoń W.(red.), Nowy słownik pedagogiczny, Warszawa 1996

Danielewska J., Agresja u dzieci – szkoła porozumienia, Warszawa 2002

Skorny Z., Mechanizmy regulujące ludzkie zachowania, Warszawa 1989

Opracowanie

Nauczyciel przedszkola

Kamilla Ber