Baśń w literaturze dla dzieci

Baśń w literaturze dla dzieci

Chyba żaden gatunek literacki spośród przeznaczonych dla dzieci nie budzi tylu kontrowersyjnych sądów, nie wyzwala tylu namiętności polemicznych, co baśń. Zwolennicy sadzą, że właśnie za pośrednictwem baśni najwcześniej, najłatwiej i najszybciej można wprowadzić dziecko w wielkie tradycje kultury własnego kraju, przybliżyć te wartości, które z kultur narodowych przeniknęły do powszechnego obiegu i zachowując swój narodowy charakter stały się dobrem ogólnoludzkim. Ci, którzy w baśniach dostrzegają głównie „bajanie wiejskich piastunek”, zależnie od punktu widzenia chwalą lub ganią baśń za folklorystyczne rodowody. Te rodowody sięgające prehistorii kultury sprawiają, że dla baśni mamy więcej respektu niż dla innych gatunków literackich przeznaczonych dla dzieci.1

Niniejszy artykuł dotyczący najsłynniejszych baśni został opracowany na podstawie książki S. Wortman „Baśń w literaturze i życiu dziecka. Co i jak opowiadać?”2 Zdaniem tej autorki w literaturze funkcjonują dwa rodzaje baśni dla dzieci:

  • baśnie będące opracowanymi istniejącymi wątkami ludowymi,

  • literackie baśnie artystyczne budowane z własnej wyobraźni autorów.

Opracowanie baśni dla dzieci jest zadaniem bardzo trudnym. „Potrzeba do tego znajomości psychiki dziecięcej i wartości wychowawczych – potrzeba subtelnego wyczucia klimatu i uroku baśni – potrzeba przede wszystkim talentu poetyckiego.”3

Pierwsze baśnie dla dzieci zebrał i opracował w 1697 roku Ch. Perrault. Są to „Historie i baśnie z dawnych czasów z pouczeniami moralnymi”, znane również jako „Opowiadania Babci Gąski”. To w tych czarodziejskich baśniach po raz pierwszy spotykamy „Czerwonego Kapturka”, „Śpiącą Królewnę”, „Kota w butach”, „Kopciuszka”. W roku 1812, badając i poszukując rodzimej twórczości ludowej, dwaj niemieccy uczeni W. i J. Grimm wydali „Baśnie dla domu i dzieci”. Są to chyba najbardziej okrutne baśnie dla dzieci. Jednak, oczyszczone z tego okrucieństwa, są idealnym przykładem baśni ludowej opracowanej dla dzieci. W 1809 roku w Danii urodził się największy bajkopisarz świata, H. Ch. Andersen. Jego baśnie są pełne wdzięku, mądrości, poezji, pisane w świetnej literackiej formie, trudnej do powtórzenia własnymi słowami, „które trzeba czytać tak, jak gdyby się je opowiadało”.4

W 1880 roku po raz pierwszy drukowana była powieść fantastyczna włoskiego pisarza C. Lorenziniego (pseudonim Collodi) pod tytułem „Pinokio”. Ukazane są w niej współczesne Włochy i fantastyczne perypetie drewnianej kukiełki. Zakończenie „Pinokio” przypomina baśnie Andersena, gdzie dobro zwykle przyjmuje postać niematerialną. Baśniowa literatura dziecięca poszczycić się może wieloma arcydziełami. Niektóre z nich są zbyt trudne dla dzieci, na przykład napisana w 1865 roku przez L. Carrolla „Alicja w Krainie Czarów” może być zrozumiała dopiero przez dorosłego człowieka. Wśród arcydzieł światowej literatury baśniowej dla dzieci S. Wortman umieszcza między innymi „Przygody Piotrusia Pana” J. M. Barryego z roku 1906. Wątkiem tej baśni jest rodzinna miłość, tęsknota dziecka do matki i do rodzinnego domu. Baśnią jest również „Kubuś Puchatek” autorstwa A. A. Milne’a. Obaj pisarze przemieniali rzeczywistość w baśń. Na początku XX wieku ukazuje się „Cudowna podróż” szwedzkiej pisarki S. Lagerlöf. Jest to pełna liryzmu baśń opowiadająca o dziejach wiejskiego chłopca zamienionego w krasnoludka. Magiczną bajką jest także cykl o „Mary Poppins” P. L. Travers, gdzie czary są lekarstwem na codzienną nudę miejskiego świata. Od rzeczywistości do fantazji jest jeden krok. Rodzajem baśni nowoczesnej jest cykl o Muminkach fińskiej autorki T. Jansson. Muminki to obraz społeczeństwa ludzkiego z jego przywarami, postępkami, indywidualnościami. W baśni tej pełno jest aluzji, psychologicznej motywacji postępowania, współczesnej problematyki społeczno – moralnej. A. Saint – Exupery napisał smutną baśń „Mały Książę”. Jest ona metaforą ludzkiego losu, w której zawarte są treści bogate w życiowe mądrości. O przygodach niezwykłej dzielnej dziewczynki Pippi Langstrump opowiada szwedzka pisarka A. Lingren. Występuje tu przemieszanie się świata realnego z fantastycznym, niemożliwe staje się możliwym.

„Polska baśń, podobnie jak baśnie innych narodów, poszła w dwóch kierunkach. Jeden – to artystyczne opracowanie wątku ludowego, drugi – to baśń literacka w ścisłym tego słowa znaczeniu, zbudowana z różnych elementów – przetworzonych ludowych lub oryginalnych, stworzonych we własnej wyobraźni pisarza.”5 Atmosferę baśniową odnajdujemy w zbiorze utworów J. I. Kraszewskiego „Bajki i bajeczki”. Są tam „Kwiat paproci”, „Głupi Maciuś”, „O królewnie czarodziejce”. „Baśnie Kraszewskiego jasno ukazują, w jaki sposób z realistycznego, nawet rubasznego obrazu przechodzimy w świat fantazji.”6 Jednak romantyzm nie wprowadził baśni do polskiej literatury dziecięcej. Uczynił to dopiero pozytywizm, „który w baśni ujrzał narzędzie przydatne do kształcenia umysłów i charakterów, do zaopatrywania dziecka w wiadomości przyrodnicze, geograficzne i historyczne (podania), do rozwijania moralności młodych czytelników.”7 Należałoby tu wymienić takie utwory jak: „O Janku górniku” Z. Bukowieckiej, „Wakacje w Warszawie” W. Marrene’ – Gorzkowskiej, „Róża bez kolców” Z. Urbanowskiej. Jednym z najciekawszych utworów w literaturze pozytywistycznej uznawana jest powieść M. J. Zaleskiej o „Niezgodnych królewiczach i królowej perłowego pałacu”, której kontynuacją jest powieść Z. Urbanowskiej „Atlanta”. Trzeba w tym miejscu także wspomnieć o twórczości fantastycznej Z. Urbanowskiej. Jej książki „Gucio zaczarowany” i „Złoty pierścień” rozwijają zainteresowania przyrodnicze, nie zaniedbując zagadnień wychowawczych.

W literaturze polskiej o artystycznej baśni dla dzieci zaczyna się mówić od roku 1896, kiedy M. Konopnicka wydała książkę „O krasnoludkach i sierotce Marysi”. Jest ona pierwszym w naszej literaturze baśniowej dla dzieci przykładem tak szeroko i oryginalnie potraktowanego współistnienia ludowej bajki magicznej z literackością. W okresie dwudziestolecia wojennego baśniowe utwory dla dzieci pisał K. Makuszyński – „Bardzo dziwne bajki”, „O dwóch takich, co ukradli księżyc”, „Przyjaciel wesołego diabła”.

W tym czasie w Polsce nastąpił rozkwit literatury dziecięcej, a tym samym i baśni. „Wraz z rozwojem psychologii idzie zrozumienie potrzeb i upodobań dziecka jak i pozytywnego wpływu baśni na wyobraźnię, na kształcenie uczuć i charakteru, a nawet władz poznawczych i poczucia humoru.”8 W tym okresie dla najmłodszych dzieci tworzyła Z. Kossak – Szczucka: „Kłopoty Kacperka, góreckiego skrzata” – to świat pełen dobrych i złych, strasznych i śmiesznych dziwów, gdzie czary dzieją się w domu. Jedną z najpiękniejszych baśni okresu dwudziestolecia jest baśń H. Górskiej „O księciu Gotfrydzie, rycerzu gwiazdy wigilijnej”. Książka ta jest opowieścią z pogranicza baśni i średniowiecznego romansu rycerskiego. Pisarka wprowadza czytelnika w świat czarów oraz pokazuje wewnętrzną przemianę i rozwój duchowy człowieka. Godną kontynuatorką pisania dla dzieci była J. Porazińska. Jej baśnie „Jaś i Kasia”, „Popieluszka”, „Szklana Góra”, „Ptak Cezariusz”, „Za górami, za lasami” ukazują wątki ludowe na tle polskiego krajobrazu i obyczaju. Za najtrudniejsze baśnie dla dzieci – ze względu na kompozycję, język i problematykę – S. Wortman uważa baśnie H. Januszewskiej. Jednak „warto pomóc dziecku w przebrnięciu przez te trudności ze względu na piękno, które te naprawdę artystyczne baśnie przynoszą.”9

Złota nić fantazji przewija się w utworach dla dzieci najmłodszych E. Szelburg – Zarembiny. „A…a…a…kotki dwa”, „Rzemieślniczek – Wędrowniczek”, „Wesołe historie”, „O warszawskiej Syrenie”, „Dary czterech wróżek”, „O chłopcu z perły urodzonym” to tylko niektóre baśnie artystyczne i klechdy ludowe, które „w poetycki sposób ukazują piękno wyobraźni ludowej, mówią o bohaterach, którzy przetrwali w legendzie, wiążą uczuciowo czytelnika z tradycją ludową i narodową.”10

Tradycyjne baśniowe wątki znaleźć można w książkach autorstwa M. Kędzierzyny: „O przepięknej Hannie”, „O jaszczurowej żonie Marysi, która bała się wyśmiewania”, „Za siódmą Górą” oraz M. Kann: „O zaklętym kaczorze”, „Srebrnorogi jeleń”. Wiara w dobroć człowieka i niezmiernie serdeczne, ciepłe uczucie dla zwierząt to kanwa utworów I. Jurgielewiczowej – „O chłopcu, który szukał domu” i „Historia o czterech pstroczkach”. Ta konwencja baśniowa towarzyszy również utworowi M. Krügier – „Dar rzeki Fly”. Zgodnie z tradycją baśniową dobroć jest wynagradzana, zło ukarane. Fascynację egzotyką dalekich krajów można dostrzec w utworze W. Żukrowskiego „Ognisko w dżungli”. Autor opowiada stare wietnamskie baśnie, które ukazują surową prawdę niełatwego życia, gdzie świat fantazji karze złych ludzi i pomaga dobrym. Inne realia przedstawia pisarz w „Porwaniu w Tiutiurlistanie”, w którym łączy fantastykę z satyrą polityczną, kpinę i żart z liryzmem. J. Korczak w fantastycznej baśniowej formie w „Królu Maciusiu Pierwszym” przedstawił prawa dziecka. J. Korczak nie tylko zajmował się twórczością dla dzieci, ale sam opowiadał dzieciom baśnie i formułował sądy na temat ich przydatności w pracy wychowawczej. Jego „Kajtuś Czarodziej” to baśń niezwykła, w której poprzez losy głównego bohatera Korczak dowodzi, jak trudno być … czarodziejem.

Wiele książek dla dzieci w konwencji baśniowej powstało po drugiej wojnie światowej. Ich główni bohaterowie mieli szlachetne serca, przezwyciężali swój lęk, pokonywali przeciwności losu, walczyli o tradycyjne wartości ludzkie.11 Seryjne wydawnictwa popularyzujące fantastykę baśniowo-bajkową, wykorzystujące repertuar ludowych baśni, legend i podań oraz oryginalne opracowania literackie oparte na folklorze omawia S. Frycie w książce „Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1945 – 1970”.12 Wersje literackie baśni ludowych dotyczą Śląska, Mazur i Pomorza. Z ludowych tekstów śląskich korzystali G. Morcinek i K. Dobkiewiczowa. Baśnie pomorskie pisali Z. Rabska („Baśnie kaszubskie”), F. Fenikowski („Bursztynowe serce”, „Okręt w herbie”, „Gdańska szkatułka”, „Zielony kałamarz”, „Złoty strąd”), H. Zdzitowiecka („Bursztynowe baśnie”).

B. Żurakowski, autor opracowania „Literatura – wartość – dziecko”,13 uważa, że baśń literacką cechuje cudowność. Sprawia ona, że świat przedstawiony w baśniach jest dla dziecka bliski i zrozumiały, odpowiada bowiem pewnym właściwościom dziecięcego myślenia i ujmowania rzeczywistości. Na łamach tego artykułu nie sposób wymienić czy omówić wszystkich sposobów funkcjonowania baśni w literaturze dla dzieci. Baśnie tutaj przedstawione należą do klasyki literatury światowej i polskiej. Głównymi cechami wymienionych utworów są:

  • świadome mieszanie prawdy z fantazją,

  • cudowność,

  • aluzja, niedomówienie, metafora,

  • czerpanie ze źródeł tradycji ludowej i literackiej.

„Daleka była droga, którą „baśń – wędrownica, kurzem zasuta dróg” – z czasów tak dawnych, że nie można ich nawet określić – przyszła do dzieci. (…) Szanujcie baśń, zważywszy, jak dostojnego jest rodu i jak długą odbyła wędrówkę, zanim jej miłość ludzka nie przemieniła i nie przystosowała do użytku dziecięcego. (…) Nie wyrzekajcie się baśni za cenę wygód codziennego życia, nie pozwólcie cudów baśniowych – symbolu marzenia i tęsknoty – podporządkować zwycięstwu techniki.”14

Opracowanie: Bożena Wera

Przedszkole nr 10 im. Misia Uszatka

w Koszalinie

 

1 H. Skrobiszewska, Baśń i dziecko, Warszawa 1978.

2 S. Wortman, Baśń w literaturze i życiu dziecka. Co i jak opowiadać?, Warszawa 1958.

3 Tamże, s. 49.

4 K. Kuliczkowska, W świecie prozy dla dzieci, Warszawa 1983, s. 108

5 S. Wortman, Baśń w literaturze i życiu dziecka. Co i jak opowiadać?, Warszawa 1958, s. 117.

6 Tamże, s. 119.

7 Tamże, s. 119.

8 Tamże, s. 132.

9 Tamże, s.145.

10 Tamże, s. 147.

11 K. Kuliczkowska, W świecie prozy dla dzieci, Warszawa 1983, ss. 88-89, 111-112.

12 S. Frycie, Literatura dla dzieci i młodzieży w latach 1945 – 1970, Warszawa 1982, t. II.

13 B. Żurakowski, Literatura – wartość – dziecko, Kraków 1999.

14 S. Wortman, Baśń w literaturze i życiu dziecka. Co i jak opowiadać?, Warszawa 1958, s.191.