Igłą malowane

IGŁĄ

MALOWANE

Opracowała: Bożena Wera

WSTĘP

Współczesny przetechnizowany świat nakłada wielkie obowiązki głównie na kobiety pracujące, które muszą być dobrymi pracownicami, a także – w domu – opiekuńczymi matkami i kochającymi partnerkami. Czas wolny jest więc dla nich bardzo cenny i powinien być właściwie wykorzystany. Jednym ze sposobów przyjemnego spędzania czasu są robótki ręczne. Przy takim zajęciu można odpocząć od obowiązków, ponadto rozbudza ono zmysł estetyczny i przynosi twórcze zadowolenie.

Powrót do dawnych technik robótek ręcznych jest pewną reakcją na dzisiejszy burzliwy rozwój techniczny. Technik tych można nauczyć się we własnym zakresie, jeśli dysponuje się odpowiednią literaturą. Robótki ręczne były, są i zawsze będą ważnym elementem dekoracji wnętrz. Stwarzają przyjemną, ciepłą atmosferę domowego ogniska, a jeśli na dodatek sporządzone są własnoręczne, stanowią powód do dumy.

Haftem nazywamy zdobienia tkaniny lub innego materiału ( skóra, tiul czy tworzywa sztuczne) jedno- lub wielobarwnymi nićmi z zastosowaniem rozmaitych rodzajów ściegów. Przystępując do wykonywania haftów należy pamiętać, że:

  • haftować można tylko przy dobrym świetle,
  • ręce i uranie powinny być zawsze czyste,
  • haftów nie należy zaginać, lecz zawijać w czysty, miękki papier lub płótno,
  • igły, nici, naparstek i nożyczki powinny być przechowywane w specjalnie do tego celu przeznaczonym pudełku.

 

 

PRZYBORY

 

Igła do haftowania nie powinna być ani za cienka ani za gruba. Zbyt cienka igła utrudnia nawlekanie nici, zbyt gruba igła źle wkłuwa się w materiał i może zostawiać ślady wkłuwania na materiale. Właściwie dobrana igła powinna być ostra, trochę grubsza od nitki, z dość dużym uszkiem.
Nici używane do haftów mogą być rozmaitej grubości i różnego rodzaju. Najczęściej używane są nici lniane, bawełniane, wełniane (włóczki), jedwabne i ozdobne nici metalowe. Najwygodniejsze do haftowania są nitki długości 50-60cm. Do haftów należy używać materiałów w najlepszych gatunkach, dobrych igieł oraz nici o trwałych kolorach, odpornych na odbarwienia w słońcu i podczas prania. Kolory dobiera się przy świetle dziennym ze względu na olbrzymią gamę odcieni, które zmieniają się przy świetle elektrycznym.
Naparstek służy do przepychania igły przy przetykaniu igły przez materiał – jest zatem niezbędnym narzędziem przy haftowaniu. Powinien być lekki, gładki (najlepiej gdy jest wykonany z metalu) i dobrze dopasowany do palca.
Nożyczki Przy pracy hafciarskiej potrzebne są dwie pary nożyczek – małe do obcinania nitek i wycinania ażurków – duże do cięcia materiałów i wycinania aplikacji. Nożyczki powinny być ostre i mieć cienkie końce. Uchwyty muszą być dobrze dopasowane do dłoni, aby nie ugniatały palców.

 

ŚCIEGI

 

Ściegiem nazywa się specjalny, charakterystyczny sposób przewlekania nitki przez materiał.
Są następujące rodzaje ściegów:

  • ściegi przed igłą,
  • ściegi za igłą,
  • ściegi krzyżowane,
  • hafty właściwe,
  • aplikacje,
  • hafty nakładane – ozdobne.

Każdy z rodzajów dzieli się jeszcze na grupy i odmiany. Niektóre odmiany mają swoje odrębne nazwy.
Ściegi można podzielić ponadto na: ściśle związane ze strukturą tkaniny (np. ścieg przed igłą, za igłą, ścieg zadzierzgiwany i ścieg krzyżowany) i nie związane z jej budową (wszystkie ściegi płaskie).

 

LUDOWY HAFT REGIONALNY

 

Od najdawniejszych czasów w Polsce rozwijała się piękna, samorodna sztuka ludowa wynikająca z potrzeb codziennego użytku, oparta na tradycji, która przechodziła z pokolenia na pokolenie.
Gdy przemysł jeszcze nie istniał, ludność wiejska skazana na samowystarczalność sama wyrabiała przedmioty hafciarskie. Początkowo były one bardzo prymitywne, skromne. W miarę rozwoju kultury ludowej stawały się coraz bogatsze do tego stopnia, że nawet nazbierały wysokich wartości artystycznych.
Najbardziej charakterystyczne cechy haftu ludowego to: barwność, wielka fantazja w komponowaniu wzorów oraz staranność wykonywania.
Polski haft ludowy dzieli się na szereg odmian regionalnych, różniących się między sobą kolorystyką, motywami wzorów i techniką wykonania. Nazwy haftów pochodzą od nazw regionów, w których powstały lub były najczęściej wykonywane.

Hafty góralskie -pochodzą z okolic Nowego Targu. Za główny motyw mają najczęściej parzenicę (rysunek). Występuje ona w różnych odmianach i stylizacjach jako główny element wzoru. Parzenica jest zwykle okolona kilkoma rzędami krzyżyków zakopiańskich, stylizowanymi kwiatkami, listkami, różnego rodzaju wężykami itp. Najczęściej spotykane kolory to: czerwony, czarny i jaskrawo-zielony.
Hafty krakowskie– zwykle występują w nich motywy kwiatowe, obramowane zielonymi gałązkami. Ze ściegów najczęściej spotykane są hafty płaskie lub bardzo wypukłe wykonywane na pokładach. Na grubych czarnych lub granatowych suknach często zdarzają się ściegi łańcuszkowe i gałązkowe wzbogacone guzikami z perłowej masy (rys. obok).

Hafty sądeckie- są bardzo bogate zarówno pod względem kolorystyki i rysunku, jak również przez występowanie w nich koralików, dżetów i cekinów (rysunek po lewej).

Dominującym motywem są stylizowane kwiaty i gałązki. Często spotyka się łączenie dwu kolorów sukna, np. czarnego z czerwonym. Haftuje się na nim bardzo bogate wzory ściegiem łańcuszkowym, wprowadzając dla ozdoby ściegi o liniach łamanych (rysunek po prawej).

Hafty rzeszowskie – dominują w nich motywy geometryczne w kolorze czarnym i czerwonym. Hafty wykonywane są przeważnie na rańtuchach ( chustach ) grubą jedwabną nitką, ściegiem za igłą (rysunek górny).

Do haftów rzeszowskich, o specjalnej specyfice regionalnej, zaliczają się hafty wykonywane w Dąbrowie Tarnowskiej. Cechą charakterystyczną tych haftów jest połączenie haftu z cekinami, koralikami i sieczką. Hafty są przez to wielobarwne, połyskujące i plastyczne. Najczęściej wykonywane są na ciemnych materiałach ( rys. poniżej ).

Hafty lubelskie– najbardziej znane pośród nich i chyba najładniejsze są hafty biłgorajskie, wykonywane tylko czarną lub czerwoną nitką, w układach pasowych ( rys. poniżej ).
Hafty cieszyńskie– ciekawa odmiana haftu ludowego, w którym charakterystycznym elementem jest tło, pozostawione między gęstym haftem wykonanym krzyżykami. Stanowi ono główny motyw zdobniczy. Nie haftowane tło bywa w kolorze czarnym albo wiśniowym ( rys. poniżej ).
Hafty łowickie– charakteryzują się wyjątkową barwnością osiąganą przez nakładanie kilku kolorów jeden na drugi. Najczęściej występują w nich motywy kwiatowe i stylizowane owady. Często główny element haftu wykonany ściegiem płaskim i cieniowanym, wzbogaconym łańcuszkiem, a niekiedy węzełkami, krzyżykami itp. obramowany jest konturem wykonany sznureczkiem ( rys. poniżej ).
Hafty kieleckiekieleckie – są wielobarwne i występują w nich motywy roślinne lub geometryczne, zwykle w układach pasowych. Hafty kieleckie wykonuje się ściegami płaskimi, sznureczkiem, ściegami dzierganymi i przyozdabia guzikami ( rys. ).
Hafty opoczyńskie– występują tylko w układach pasowych. Najczęściej spotyka się w nich motywy geometryczne i stylizowane kwiaty również pod postacią figur geometrycznych. Wykonanie jest bardzo zróżnicowane. Występują w nich najróżniejsze ściegi, a więc: zadziergiwane, za i przed igłą, płaskie ( rys. ).

W haftach z okolic Warszawy pierwsze miejsce zajmują hafty kurpiowskie, sannickie i wilanowskie.

Hafty kurpiowskie– wykonywane są tylko dwoma kolorami – czarnym i czerwonym. Przeważa jednak kolor czerwony, a czarny służy jedynie do podkreślenia ornamentu wzoru. Występujące motywy mają kształty geometryczne. Najczęściej używane nici to bawełna, cienki kordonek lub mulina. Ściegi najprostsze, zwykle stębnówka, łańcuszek, ściegi dziergane i pojedyncze lub w małym zgrupowaniu ściegi płaskie.
Hafty sannickieWykonywane są na ciemnych, najczęściej czarnych aksamitach. Hafty są bardzo barwne, robione na podkładach, a przez to bardzo wypukłe. Ciekawą ozdobą haftów sannickich są obramowania wykonywane w pewnych odstępach od głównego wzoru. Obramowania wykonywane są jasną nitką, najprostszymi ściegami: stębnówką, ściegiem przed igłą, piłeczką.
Hafty wilanowskieWykonywane są na białym tle ciemnobrązową lub czarną nitką. Motywy dominujące to stylizowane fantazyjne kwiaty. Ściegi: łańcuszek zwykły i pojedyncze oczka łańcuszka przytrzymywane dłuższym ściegiem, tworzące ostre zakończenia płatków kwiatka.

ŚCIEGI WYKORZYSTANE W MOJEJ PRACY

  1. Sznureczki
    Sznureczki zalicza się do ściegów za igłą. Haftuje się je od siebie w kierunku prostopadłym, wkłuwając igłę w odległości pół ściegu nad lub pod poprzednim ściegiem, a wyjmując igłę w miejscu, gdzie kończy się uprzednio wykonany ścieg. Ładnie wykonany sznureczek uzyskuje się wtedy, gdy skręt nitki do haftowania układa się w tym samym kierunku co haft. Sznureczek nazywany jest również ściegiem wodnym lub żyłką. Sznureczkiem haftuje się łodygi kwiatów, monogramy, kontury wzoru lub kolorowe szlaki.
  2. Haft właściwy
    Do tzw. haftów właściwych zaliczane są hafty płaskie i cieniowane. Haft płaski, dawniej spotykany tylko przy wypełnianiu mniejszych wzorów, obecnie stosowany jest również do zapełniania dużych powierzchni.
    Haft płaski wykonuje się najczęściej grubszą nitką, układając ściegi skośnie lub pionowo. W mojej pracy wykorzystałam ścieg płaski bez podkładu oraz ścieg płaski ułożony w tzw. jodełkę.
    Ściegi płaskie doskonale nadają się do tzw. haftów dekoracyjnych.
    Fragmenty wzorów wykonanych haftem płaskim.

PRZENOSZENIE WZORU DO HAFTOWANIA NA MATERIAŁ

Przed przystąpieniem do haftowania kontury wybranego wzoru trzeba przenieść na materiał. Jest na to kilka sposobów. Najpierw jednak wybrany wzór trzeba przerysować na przeźroczysty papier.

SPOSÓB PIERWSZY: na równo ułożony materiał kładzie się kalkę do ołówka ( farbą do materiału ), a na kalkę wzór narysowany na papierze. Spina się wszystko dokładnie szpilkami, w kilku miejscach, i dobrze zaostrzonym ołówkiem obrysowuje kontur wzoru.

SPOSÓB DRUGI: wzór haftu do wykonania na cienkim materiale przerysowuje się bezpośrednio na tkaninę. W tym celu wzór układa się na materiale, przypina szpilkami i po przyłożeniu do szyby pod światło odrysowuje kontury zwykłym, dobrze zaostrzonym ołówkiem.

SPOSÓB TRZECI: wzory pohaftowania na suknie lub aksamicie, po przerysowaniu na cienką bibułkę, przyfastrygowuje się do materiału. Następnie kontury wzoru przeszywa się ściegiem przed igłą. Po przeszyciu całego wzoru bibułkę odrywa się.

WYKAŃCZANIE HAFTÓW

Wykańczanie haftu jest równie ważne jak samo haftowanie. Po lewej stronie roboty nie powinno być węzełków, supełków ani wiszących nitek. Nitkę w haftach zakańcza się po prawej stronie przewlekając ją przez kilka wykonanych uprzednio ściegów, a następnie ucinając nożyczkami tuż przy materiale. Nitki nie należy urywać, ponieważ można przy tym ściągnąć haft lub zepsuć nadaną mu uprzednio linię.
Jeżeli ze względu na delikatny ścieg, lub z innych powodów, nitki nie można zakończyć po prawej stronie, należy przewlec ją na lewą stronę i niewidocznie zakończyć.

PRASOWANIE HAFTÓW

Po zakończeniu haftowania zarówno materiał, na którym haftowano, jak i sam haft wymagają wyprasowania. Miejsce do prasowania powinno być odpowiednio duże, aby cały haft można było na nim równo ułożyć. Stół lub deskę należy wyłożyć czystą, miękką tkaniną przykrytą białym płótnem.

Każdy gatunek materiału wymaga odpowiedniej temperatury prasowania. Gorącym żelazkiem prasuje się tylko hafty wykonane na materiałach bawełnianych. Ciepłym żelazkiem prasuje się materiały lniane, wełniane i jedwabne. Letnim żelazkiem prasuje się materiały ze sztucznych tworzyw.

Materiał z wykonanym haftem należy prasować tylko po lewej stronie. Podczas prasowania nie należy suwać żelazka po zahaftowanym miejscu, lecz przyciskać nim lekko materiał. Jeżeli podczas haftowania materiał został trochę ściągnięty przez zbyt silne dociąganie ściegów, da się go wyrównać przy prasowaniu. W tym celu podkłada się pod ściągnięte miejsce czyste, zwilżone płótno, nadciąga odpowiednio materiał i przypina szpilkami do równej powierzchni deski lub stołu.

Następnie prasuje się go po lewej stronie. Jest to prasowanie połączone z odparowaniem. Trzeba jednak przed tym sprawdzić, jak reaguje materiał na gorącą wilgoć. Materiały kolorowe, o nietrwałym zabarwieniu, mogą tracić barwę, a wiotkie mogą się kurczyć.

Hafty wykonane na bardzo delikatnych tkaninach należy prasować tylko przez bibułkę, również po lewej stronie.

Ręcznie wytworzone prace dekoracyjne upiększają nasze otoczenie i wzbogacają nasze doznania estetyczne. Praca tego rodzaju wymaga cierpliwości, zapału i nieustannych ćwiczeń. Jest to sposób na przyjemne wytchnienie po ciężkim dniu.

Radość i zadowolenie z pięknej, własnoręcznie wykonanej pracy jest najlepszą nagrodą za cierpliwość poświęconą tej właśnie robótce. O czym wiem z własnego doświadczenia.

BIBLOGRAFIA

  1. Kozierska L., Basikowska I.,Igraszki z igłą, Warszawa 1971
  2. Kurdziel S., Hafciarstwo, Warszawa 1974
  3. Różycka M,B., Od ściegu do haftu, Łódź
  4. Turska J., Igła malowane, Warszawa 1980
  5. Turska J., Hafty, Warszawa 1967