Poglądy na edukację wielokulturową w świetle literatury

POGLĄDY NA EDUKACJĘ WIELOKULTUROWĄ

W ŚWIETLE LITERATURY

 

Obcość zaczyna się nie na brzegu oceanów,

ale na granicy skóry.

Clifford Geertz

 

Już w 1996 roku E. Czykwin zauważyła: „Można się spodziewać (…), że Polska będzie się stawała miejscem dłuższego lub krótszego pobytu cudzoziemców z różnych części świata. Otwarcie się na inne kraje wywoła problem stosunku Polaków do „innych”, czy „obcych”, problem nowy, z którym w masowej skali spotykali się jak dotąd głównie poprzez stereotypy i uprzedzenia. Postawy szacunku, tolerancji i ciekawości wobec inności mogą i powinny być rozwijane wobec mniejszości narodowych, które żyją wśród nas i choćby przez fakt wspólnego losu oraz obywatelstwa, są nam bliskie. Problem tolerancji i szacunku wobec mniejszości narodowych, łatwo może być rozszerzany na tolerancję i szacunek wobec wszelkiej inności. (…) Polska ma opinię kraju ultrakatolickiego i nietolerancyjnego, przekonanie o polskim antysemityzmie dopełnia tego obrazu.”1

„Codzienne obserwacje pozwalają zauważyć, że polskie życie społeczne, mimo deklaracji autorytetów społecznych i politycznych, pełne jest akcentów wrogich, nieżyczliwych wobec Innych – wobec Romów, Arabów, Rumunów, Żydów, Chińczyków, Wietnamczyków, wobec przedstawicieli odmiennych orientacji seksualnych, wobec nosicieli wirusa HIV, wobec bardzo bogatych, wobec bezdomnych. Wyniki analiz ośrodków badań opinii społecznej (CBOS 1997-2008; European Values Survey 2000; CAPIBUS dla portalu Gazeta.pl 2008; i inne) pokazują, że około 25% dorosłych Polaków nie chciałaby mieć za sąsiada Roma, muzułmanina, imigranta czy Żyda; ponad 40% Polaków twierdzi, że Romowie mają skłonność do przestępstw; prawie 40% uważa, że należy ograniczyć napływ imigrantów (w kolejności: Romów, Rumunów, Ukraińców, Rosjan, Wietnamczyków, Chińczyków) do Polski itd. Trudno sobie wyobrazić, żeby – przy znanej i wspomnianej wyżej chłonności, ciekawości świata dorosłych – dzieci i młodzi ludzie nie przejmowali postaw i systemu wartości leżących u podłoża wrogości do innych.”2 Dlatego tak ważna jest rola edukacji wielokulturowej w nauczaniu dzieci i młodzieży.

W literaturze przedmiotu można odnaleźć wiele pojęć edukacji międzykulturowej, zawierających się w sobie lub stosowanych zamiennie. Pojęcia edukacja wielokulturowa i edukacja międzykulturowa stosuje się często wymiennie. Poniżej zaprezentowano różne ujęcia edukacji międzykulturowej.

D. Markowska przez pojęcie edukacji międzykulturowej rozumie „proces oświatowo – wychowawczy, którego celem jest kształtowanie rozumienia odmienności kulturowych – od subkultur we własnej społeczności począwszy aż do kultury odległych przestrzennie społeczeństw – oraz przygotowanie do dialogowych interakcji z przedstawicielami innych kultur. Prowadzić to ma, drogą krytycznych refleksji, ku wzmocnieniu własnej tożsamości kulturowej.”3

„Współczesna wielokulturowość jest wieloczynnikowa i wielozakresowa. Można ją ujmować terytorialnie, w kontekście zasiedziałości, lub procesualnie, w kontekście ujawniających się odrębności, ożywiania ruchów etnicznych i narodowościowych, powstawania nowych, niepodległych państw, oraz w kontekście migracji i dokonujących się procesów demokratyzacji.”4

J. Ambrosewicz-Jacobs uważa, że „wielokulturowość to coś więcej niż uczenie się o innej kulturze, sztuce, folklorze, językach, religiach i kuchniach. (…) Mamy tutaj do czynienia z czymś więcej niż wiedzą (kim są nasi sąsiedzi?), ponieważ pojęcie wielokulturowości obejmuje również umiejętności (jak współżyć z Innymi?) i postawy (jak pokonywać uprzedzenia?). Część badaczy utrzymuje, że zajmowanie się umiejętnościami jest już domeną międzykulturowości, ponieważ wielokulturowość tylko uznaje obecność innych kultur, a międzykulturowość kładzie nacisk na utrzymanie kontaktów między nimi. Obecnie coraz bardziej przedkłada się pojęcie „międzykulturowość” nad „wielokulturowość”.5

Z. Melosik dodaje, że edukacja wielokulturowa „jest w nieodłączny sposób związana z ideologią i polityką oraz przemianami kulturowymi. Nie można jej w żaden sposób „wyabstrahować” z dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości.”6 Edukacja wielokulturowa staje się konieczną częścią polityki oświatowej.

Reasumując powyższe rozważania można stwierdzić, iż „edukacja wielokulturowa to ta, która zajmuje się przybliżaniem uczniom wielu innych kultur i służy przełamywaniu etnocentrycznego sposobu myślenia oraz stereotypów kulturowych. Termin „międzykulturowa” sugeruje pewną nową jakość – możliwość wspólnego bycia obok siebie pomimo różnic, zakłada współpracę, współdziałanie. (…) Dlatego obok „wielokulturowości” warto pokazywa

i uczyć „międzykulturowości”, czyli umiejętności bycia tolerancyjnym, otwartym na odmienność.”7

Edukacja wielokulturowa według I. Czerniejewskiej jest „dziedziną interdyscyplinarną, wymagającą współpracy zarówno teoretyków jak i praktyków. W pracach nad rozwojem tej dziedziny powinni uczestniczyć zarówno teoretycy kultury, antropologowie, socjologowie i kulturoznawcy, posiadający wiedzę na tematy związane z wielokulturowością, prowadzący badania w terenie wśród mniejszości, imigrantów, badający stopień akceptacji społecznej grup mniejszościowych. Drugą grupą biorącą udział w rozwoju edukacji wielokulturowej są praktycy – pedagodzy, w tym pedagodzy międzykulturowi, zajmujący się obszarami pogranicza, zajmujący się różnymi grupami wiekowymi, pracujący w środowiskach jednolitych i wielokulturowych, oraz edukatorzy wywodzący się często ze środowisk organizacji pozarządowych, realizujący wiele programów edukacyjnych bez wykształcenia pedagogicznego czy zaplecza naukowego, a za to z wielkimi osiągnięciami w praktyce.”8

Cytowana wyżej autorka udowadnia, iż „edukacja wielokulturowa jest i powinna być jak najbardziej różnorodna i pluralistyczna. Powinna czerpać wiedzę z różnych dyscyplin, dzielić się nią z innymi. Z myśli antropologicznej powinna wykorzystać ogólną naukę o mechanizmach funkcjonowania w społeczeństwie wielokulturowym, a także nauczyć się głęboko sięgać do korzeni kultury, przedstawiać kultury niezależnie od siebie, pamiętając o wpływach, zmianach kulturowych i dynamizmie.”9

„Mówiąc o edukacji wyróżnia się trzy podstawowe kategorie, na podstawie kontekstów edukacyjnych, w których się pracuje:

  1. Edukacja formalna (formal learning), która ma miejsce w instytucjach oświatowych (takich jak szkoły, uniwersytety, specjalistyczne programy szkolenia technicznego i zawodowego) i kończy się otrzymaniem dyplomu poświadczającego kwalifikacje.
  2. Edukacja nieformalna (non-formal learning), ma miejsce poza głównym systemem edukacyjnym i nie prowadzi do otrzymania sformalizowanych certyfikatów. Edukacja nieformalna może być prowadzona w miejscu pracy, poprzez działania obywatelskie, organizacje pozarządowe i grupy wolontariackie.
  3. Edukacja pozaformalna / incydentalna, (informal learning) jest częścią naszego życia. W przeciwieństwie do edukacji formalnej i nieformalnej często nie jest uznawana za proces uczenia się. To proces trwający przez całe życie, obejmujący wszelkiego rodzaju rozmowy, spotkania towarzyskie, które poprzez wymianę informacji, dostarczają wiedzy, kształtują nasze myślenie o świecie.”10

W literaturze przedmiotu można znaleźć wiele mniej i bardziej szczegółowych list zawierających cele edukacji wielokulturowej. J. Nikitorowicz uważa, iż „podstawowym celem edukacji międzykulturowej jest kształtowanie potrzeby wychodzenia na pogranicza kulturowe, wzbudzanie potrzeb poznawczych i emocjonalnych, takich jak: zdziwienie, odkrywanie, dialog, negocjacja, wymiana wartości, tolerancja. To pozwoli na otwartość wobec świata i porozumiewanie się w skali międzynarodowej ludzi różnych ras, religii, narodowości, tradycji.”11

Według M. S. Szymańskiego głównymi celami jest „otwartość wobec świata i porozumienie się w skali światowej między ludźmi o różnej rasie, języku, religii, pochodzeniu, tradycji, stylu życia; zaangażowanie na rzecz pokoju, równości, braterstwa i solidarności we własnym kraju, jak i na całym świecie; opowiadanie się za sprawiedliwym światem bez wojen, wyzysku, ucisku i głodu; rozbudzenie świadomości ekologicznej. Apeluje się o pozbywanie się poczucia wyższości kulturowej, dialog i negocjacje, wymianę wartości, znoszenie barier, poszanowanie odmiennych sposobów życia, tolerancję, wyzbywanie się uprzedzeń i stereotypów etnicznych, przeciwstawianie się wszelkim formom ksenofobii, dyskryminacji, rasizmu i wrogości wobec mniejszości.”12

Jako przykłady dobrych praktyk z obszaru edukacji międzykulturowej w Koszalinie można podać między innymi takie inicjatywy, jak:13

  • XXXIV Festiwal Ukraińskich Zespołów Dziecięcych. W imprezie biorą udział zespoły dziecięce z całego kraju, działające przy ukraińskich szkołach podstawowych i gimnazjach oraz punktach nauczania języka ukraińskiego,
  • 43. Międzynarodowy Festiwal Organowy,
  • Jarmark Jamneński, któremu towarzyszył Międzynarodowy Festiwal Kataryniarzy,
  • IV Spotkania Kultury – Koszalin 2009. Koncert zespołów reprezentujących kultury: polską, romską, niemiecką oraz ukraińską połączony z prezentacją rękodzieła oraz degustację potraw narodowych,
  • VI Europejski Festiwal Filmowy IntegracjaTy i Ja,
  • VIII Muzealne Spotkania z Fotografią – międzynarodowy konkurs dla dzieci i Młodzieży,
  • VI Międzynarodowy Festiwal Filmów Dokumentalnych o Włodzimierzu Wysockim „Pasje według świętegoWłodzimierza”,
  • 13 Festiwal Francuskojęzycznych TeatrówSzkół Średnich,
  • XIII Światowy Festiwal Chórów Polonijnych,
  • XIV Polsko-Niemiecki Festiwal Młodzieży2009,
  • Międzynarodowy Festiwal RockowyGENERACJA 2009. Ideą festiwalu rockowego GENERACJA 2009 była integracja. Wystąpiły zespoły z regionu Szwedzko – Niemiecko – Polskiego,
  • IX Międzynarodowy Festiwal ZespołowejMuzyki Akordeonowej,
  • V Hanza Jazz Festival 2009. Jest to wspólny projekt polsko-niemiecki, któryumożliwia współpracę jazzmanów obu krajów,
  • projekty wolontariatu z udziałem zagranicznych wolontariuszy organizowane w ramach Programu Młodzież,
  • V Ogólnopolski Konkurs Wiedzy o Unii Europejskiej „GWIEZDNY KRĄG”. Celem Konkursu było propagowanie idei Zjednoczonej Europy wśród młodzieży szkół ponadgimnazjalnych na terenie Rzeczypospolitej Polskiej,
  • Regionalne Centrum Informacji Europejskiej corocznie realizuje na terenie miasta Koszalina cykl edukacyjny „Bliżej Europy”, adresowany do młodzieży różnych typów szkół. Edycja w 2009 roku odbyła się pod hasłem „5 lat Polski w Unii Europejskiej, 5 lat Koszalina w Unii Europejskiej”. Celem spotkań było przybliżenie młodzieży koszalińskich szkół ponadgimnazjalnych zmian w naszym środowisku lokalnym, mieście i kraju wynikających z członkostwa w Unii Europejskiej,
  • VII edycja Programu „Moja szkoła w Unii Europejskiej”.

 

„Wszystkie te imprezy kulturalne, rozpatrując je pod kątem edukacyjnym, mają pozytywny wpływ na stosunek do innych kultur. Jednak rozbudzanie pozytywnych uczuć wobec odmienności kulturowej, nie zawsze stoi w parze ze wzrostem wiedzy, oraz postaw wobec odmiennych zachowań.”14

„Powstaje zatem pytanie: jak uczyć małe dzieci wrażliwości na inną kulturę, jak nie bać się innych, którzy różnią się w taki czy inny sposób. Edukację wielokulturową można realizować na wiele różnych sposobów w zależności od wieku i poziomu dojrzałości dzieci. Dzieci w wieku przedszkolnym rozwijają swoją tożsamość zgodnie z etapami rozwoju. Już niemowlęta i dzieci w wieku poniemowlęcym posiadają podstawową samoświadomość. Wiedzą, „co to ja” i „co nie jest mną”. Są wrażliwe na uczucia dorosłych i zaczynają naśladować ich zachowania. Dwulatki zaczynają rozpoznawać i badać różnice fizyczne. Uczą się nazw kolorów i interesują się kolorem skóry. Naturalna ciekawość doprowadza do pytań o różnice.

Dzieci w wieku 3 i 4 lat lepiej zauważają różnice między ludźmi. Potrafią klasyfikować, mają tendencję do sortowania na podstawie koloru i rozmiaru. Chociaż nie mają do czynienia z wieloma klasyfikacjami, odróżniają grupy rasowe i rozpoznają rzeczywisty kolor ich skóry. Zastanawiają się, dlaczego dwoje ludzi o różnych odcieniach skóry są częścią tej samej grupy rasowej. Wiele dzieci w tym wieku wyraża komentarze – w słowach lub poprzez działania plastyczne – na temat struktury włosów, kształtu oczu i innych cech fizycznych. Wiedzą, że ludzie mają różny kolor oczu i włosów, różną fakturę włosów, różny kształt oka. Wiedzą też, że inne części ciała rosną i zmieniają się, więc kolor skóry i inne cechy fizyczne również mogą się zmienić. Jednak w tym wieku myślenie dzieci jest jeszcze ograniczone i niespójne. Dlatego niektóre czarne dzieci wolą białe lalki niż czarne, częściej też niż dzieci rasy białej mówią, że nie podoba im się kolor ich skóry, wygląd włosów lub inne cechy fizyczne. Z tych powodów, łatwo jest im uwierzyć w stereotypy i preuprzedzenia. Należy zatem uświadamiać dzieciom, że ich tożsamość rasowa nie zmienia się oraz pomóc im zrozumieć, że są częścią dużej grupy o podobnych cechach, a nie „inni” od wszystkich innych i utwierdzać je w pragnieniu bycia dokładnie tym, kim są.

Z kolei pięciolatki nadal zadają pytania o różnice fizyczne, ale zaczynają rozumieć wyjaśnienia tych różnic. Mogą teraz dokonywać rozróżnienia między członkami tej samej grupy rasowej lub kulturowej. W tym wieku dzieci rozwijają umiejętności społeczne i stają się coraz bardziej zorientowane na innych. Cieszą się z poznawania kultury swoich przyjaciół. Rozumieją pojęcie sprawiedliwości i niesprawiedliwości i często używają ich, kiedy starają się radzić sobie z problemami.

Jeśli dzisiaj rozwiniemy w dzieciach poczucie własnej tożsamości oraz ukształtujemy poszanowanie dla tożsamości innych, to w przyszłości staną się one dorosłymi, którzy będą rozumieć i szanować tożsamość innych, którzy będą dążyć do eliminowania wszelkich przejawów nietolerancji. Należy więc zachęcać dzieci, aby przyjmowały i szanowały różnice, aby rozwijały pozytywną samoocenę i były dumne z tego, kim są, ale żeby nie czuły wyższości w stosunku do innej grupy. Pierwszym krokiem do tego jest rozbudzenie u dzieci pozytywnych emocji wobec tożsamości rasowej i kulturowej. Znajduje to odzwierciedlenie w różnorodności ich otoczenia. Przykładem są lalki, które różnią się wyglądem od dzieci. Zabawki, które odzwierciedlają rasową i kulturową różnorodność służą dwóm celom. Nie tylko pomagają dzieciom czuć się dobrze w kolorze swojej skóry, ale pomagają wszystkim dzieciom w pozytywnych odczuciach wobec różnic.

Skutecznym narzędziem edukacji wielokulturowej mogą być filmy, plakaty i książki ukazujące różnorodność kulturową. Wprowadzając młode pokolenie w świat wielokulturowości uzasadnione jest korzystanie z książek biograficznych, historycznych, poezji, baśni i bajek. Książki są ważnym środkiem poszerzania wielokulturowego doświadczenia dzieci, szczególnie tych, które żyją w społeczności jednorodnej. Poznanie losów ludzi sławnych, mniej znanych i zwykłych obywateli, ułatwia dziecku zrozumienie różnic kulturowych. Literatura odzwierciedla realizm danej społeczności w taki sposób, że dziecko się z nią konsoliduje. Dobrze napisana książka może wywołać duże zainteresowanie danym tematem i doprowadzić do dyskusji w grupie. Wymiana poglądów pomaga zrozumieć, że ludzie mogą być różni, a świat nie jest monokulturowy.

Innym dobrym pomysłem na zrozumienie różnych kultur jest organizowanie festiwali, umożliwiających poznanie tradycyjnych piosenek, przebieranie się w odpowiednie ubiory i posmakowanie charakterystycznych potraw. Wykorzystując tę metodę nauczyciele wychowania przedszkolnego w sposób aktywny mogą pokazać wychowankom nieznane im świąteczne tradycje.”15

 

Opracowanie: Bożena Wera

 

 

  1.  E. Czykwin, Białoruska mniejszość narodowa w Polsce i węgierska na Słowacji – analiza prawna i aplikacyjna (w:) Test, nr 1/1996, s.97.
  2.  B. Weigl, Stereotypy i uprzedzenia etniczne u dzieci i młodzieży – istota zjawiska i przesłanki zmian (w:) K. Białek, T. Halik, A. Marek, R. Szuchta, B. Weigl (red.) Edukacja przeciw dyskryminacji, Wydawnictwo Stowarzyszenie Vox Humana, Warszawa 2008, s. 96-97.
  3.  D. Markowska, Teoretyczne podstawy edukacji międzykulturowej (w:) „Kwartalnik Pedagogiczny” 1990, nr 4, PWN, s. 109.
  4.  J. Nikitorowicz, Tożsamość międzykulturowa jako efekt edukacji w społeczeństwie wielokulturowym (w:) „Europejczycy” 2001, nr 1, s. 63 – 73.
  5.  J. Ambrosewicz-Jacobs, Tolerancja. Jak uczyć siebie i innych, Wydawnictwo Villa Decius, Kraków 2003, s. 73.
  6.  Z. Melosik, Teoria i praktyka edukacji wielokulturowej, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2007, s. 7.
  7.  A. Klimowicz, Wstęp (w:) Edukacja międzykulturowa. Poradnik dla nauczyciela (red.) A. Klimowicz, Wydawnictwa CODN, Warszawa 2004, s. 5.
  8.  I. Czerniejewska, Edukacja wielokulturowa w Polsce w perspektywie antropologii, Wydawnictwo Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2008, s. 72.
  9.  Tamże, s. 73.
  10.  I. Czerniejewska, Edukacja wielokulturowa w Polsce…op. cit., s. 84-86.
  11.  J. Nikitorowicz, Pogranicze. Tożsamość. Edukacja międzykulturowa, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 2001, s. 126.
  12.  M. S. Szymański, Od pedagogiki dla cudzoziemców do pedagogiki międzykulturowej…op. cit., s. 105.
  13.  Kalendarz imprez kulturalnych 2009. Województwo Zachodniopomorskie, Wydawnictwo Urzędu Marszałkowskiego, Szczecin 2009, s. 23-28.
  14.  I. Czerniejewska, Edukacja wielokulturowa w Polsce w perspektywie antropologii, Wydawnictwo Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu, Poznań 2008, s. 361-362.
  15.  A. Klim-Klimaszewska, E. Jagiełło, Znaczenie wychowania przedszkolnego dla edukacji wielokulturowej www.project.omep.org.pl