Postawy rodzicielskie i ich typy

Bożena Wera Utworzono: 24 listopad 2009

Postawy rodzicielskie są bardzo ważnym elementem funkcjonowania rodziny.To od nich zależy rozwój osobowości dziecka. Postępowanie rodziców wobec dziecka wywołuje u niego odzew w postaci specyficznego zachowania. W literaturze pedagogicznej i psychologicznej można spotkać się z kilkoma desygnatami terminu „postawa rodzicielska”. M. Tyszkowa uważa ową postawę, za istotny czynnik kształtowania osobowości i rozwoju społeczno-emocjonalnego dzieci.[1]

Natomiast M. B. Pecyna rozumie postawę rodzicielską jako „miłość rodzicielską”, czy też „emocjonalny stosunek rodziców do dziecka”, który wywołuje u niego reakcję w postaci specyficznego zachowania się – prawidłowego, bądź zaburzonego.[2] Należy dodać za J. Rembowskim, że postawa rodzicielska to ustosunkowanie się rodziców (osobno matki, osobno ojca) do dziecka i ukształtowana podczas pełnienia funkcji rodzicielskich.[3]

  1. Ziemska definiuje, iż: postawa rodzicielska to tendencja do odczuwania dziecka, myślenia o nim i zachowania się – werbalnego lub niewerbalnego – w pewien określony sposób, wobec niego.[4]Postawy rodzicielskie są zazwyczaj plastyczne i podlegają zmianom w miarę, jak zmienia się ich przedmiot, tj. dziecko w różnych fazach swego rozwoju. Inne postawy trzeba przyjąć wobec niemowlęcia, inne wobec dziecka w wieku szkolnym. Przede wszystkim podlega zmianie stopień i jakość dawanej dziecku swobody oraz stopień i jakość form kontroli – odpowiednio do fazy rozwoju dziecka. Jeśli rodzice równolegle do rozwoju dziecka nie dostosowują swoich postaw wobec niego do danego okresu rozwojowego, prowadzi to do sytuacji konfliktowych, które powodują zaburzenia w zachowaniu dziecka, a przy dłuższym trwaniu deformacje w rozwoju jego osobowości.[5]

Charakterystyczne postawy rodzicielskie M. Ziemska przedstawia graficznie (rysunek 1) umieszczając na wierzchołkach kwadratu typy postaw negatywnych, zaś na obwodzie koła postawy pozytywne. Na obwodzie koła oznaczono główne typy właściwych postaw rodzicielskich, gdyż postawy te nie tylko nie wykluczają się wzajemnie, ale zwykle współwystępują u danej osoby i harmonijnie współistnieją. Jak można odczytać z podanego rysunku, każdej z wyróżnionych postaw prawidłowych odpowiada przeciwna jej postawa nieprawidłowa, a więc: akceptacji – odtrącenie; współdziałaniu – unikanie; rozumnej swobodzie – nadmierne ochranianie; uznawaniu praw – zbytnie wymaganie, zmuszanie, korygowanie.

Rysunek 1. Model typologii postaw rodzicielskich właściwych i niewłaściwych

Źródło: M. Ziemska, Postawy rodzicielskie i ich wpływ na osobowość dziecka (w:) M. Ziemska (red.) Rodzina i dziecko, PWN, Warszawa 1980, s. 182.

 

Z rysunku 1 wynika także, że lewa strona obrazuje niewłaściwe postawy rodzicielskie powstałe na podłożu nadmiernego dystansu uczuciowego wobec dziecka, a prawa – uformowane na podłożu nadmiernej koncentracji uczuciowej na nim. Natomiast górna reprezentuje postawy związane z dominacją rodziców, a dolna – postawy związane z ich uległością.[6]

 

Wpływ prawidłowych i negatywnych postaw rodzicielskich na zachowanie się dziecka i kształtowanie się jego osobowości zaprezentowano w tabeli 1 i 2.

 

 

 

Tabela 1. Pozytywne postawy rodziców i ich wpływ na zachowania dzieci

Postawa Zachowania rodziców Zachowania dzieci
AKCEPTACJA 1.Zadowolenie z kontaktu z dzieckiem.

2.Okazywanie dziecku uczucia (miłości, sympatii).

3.Jawna aprobata dziecka, przyjęcie go takim, jakie ono jest (cechy fizyczne, usposobienie, umysł, ewentualne ograniczenia).

4.Dawanie poczucia bezpieczeństwa.

·Dziecko wesołe, przyjacielskie, miłe.

·Zdolność do wyrażania uczuć np. okazywania współczucia, zdolność do przywiązania, nawiązania trwałej więzi emocjonalnej.

·Wytrwałość, zadowolenie z pracy, w którą trzeba było włożyć wysiłek.

·Dziecko odważne.

WSPÓŁDZIAŁANIE 1.Zainteresowanie rodziców zabawą i pracą dziecka.

2.Wciąganie i angażowanie (z przyjemnością) dziecka w zajęcia domowe – nieraz w sprawy rodziców (odpowiednio do wieku dziecka)

·Ufność wobec rodziców, wciąganie ich do porady, szukanie u nich pomocy.

·Zdolność do współdziałania, podejmowania zobowiązań, troska o własność swoją i innych.

ROZUMNA SWOBODA 1.Dawanie dziecku w miarę dorastania coraz szerszego zakresu swobody, pozwalanie na pracę lub zabawę z dala od siebie (opieranie się na więzi psychicznej a nie fizycznej z dzieckiem). W tej sytuacji margines swobody i zaufanie, (jakim darzą rodzice dziecko) umożliwia utrzymanie ich autorytetu.

2.Rodzice są dalecy od wyolbrzymiania zagrażających dziecku niebezpieczeństw, choć dbają o bezpieczeństwo i zdrowie dziecka

·Uspołecznienie, zdolność współdziałania z rówieśnikami, pomysłowość, bystrość, trzeźwość umysłu, łatwość przy-stosowania do różnych sytuacji społecznych.

·Odwaga, pewność siebie, dążenie do pokonywania różnych przeszkód, spełnianie trudnych zadań, kończenie rozpoczętych czynności.

UZNANIE PRAW 1.Docenianie roli dziecka w rodzinie, (ale nie przecenianie jej), wystrzeganie się dyktatorstwa w stosunku do przejawów aktywności dziecka; pozwalanie na odpowiedzialność za własne działanie a nawet oczekiwanie tego od dziecka adekwatnie do jego poziomu rozwojowego.

2.Stosowanie intelektualnych sposobów oddziaływania tj. wyjaśnianie, bez narzucania czy wymuszania swojej woli, jednak z podaniem jasnych kryteriów, co do wymagań (dyscyplina oparta o wzajemne ustalanie i racjonalne podstawy).

·Lojalność i solidarność w stosunku do innych członków rodziny.

·Podejmowanie czynności z własnej inicjatywy (dziecko nie musi być zawsze zależne od rodziców).

Źródło: opracowanie własne na podstawie M, Ziemska, Postawy rodzicielskie i ich wpływ na osobowość dziecka (w:) M. Ziemska (red.) Rodzina i dziecko, PWN, Warszawa 1980, s. 184-191.

 

Prawidłowe postawy rodzicielskie powstają na podstawie umiejętności nawiązywania właściwego kontaktu z dzieckiem, a także traktowania go jako odrębnej jednostki. Są one korzystne dla rozwoju dziecka, cechuje je „mądra miłość”. Rodzice okazują swoje uczucia dziecku, nie wstydzą się ich i jednocześnie przyjmują dowody uczuć dziecka, są nastawieni na jego potrzeby. Ta wymiana uczuć, bezpieczeństwo są dla dziecka oparciem. Jednocześnie postępowanie rodziców jest konsekwentne, nie zawiera w sobie elementów nadmiernej koncentracji. Można ogólnie powiedzieć, że rodzice, którzy przejawiają je wobec dziecka są troskliwi, dostarczają i zaspokajają jego potrzeby, są cierpliwi i gotowi do tłumaczenia i wyjaśniania. Łatwo też nawiązują kontakty z dzieckiem, które oparte są na wzajemnej sympatii i zrozumieniu. Rodzice, których cechują właściwe postawy są zdolni do obiektywnej oceny dziecka, kształtują u niego zdolności do nawiązywania trwałych więzi emocjonalnych, zdolności do wyrażania uczuć.

 

Tabela 2. Negatywne postawy rodziców i ich wpływ na zachowania dzieci

Postawa Zachowania rodziców Zachowania dzieci
ODTRĄCAJĄCA Rodzice odczuwają istnienie dziecka jako ciężaru ograniczającego swobodę. Stąd już nie lubią dziecka, są nim rozczarowani i zawiedzeni. Uważają także, że opieka nad dzieckiem jest odrażająca lub przekracza ich siły. Stąd, więc rodzą się następujące postawy cząstkowe:

1.Brak okazywania uczuć pozytywnych, demonstrowanie negatywnych.

2.Otwarta krytyka dziecka – brak uznania jakichkolwiek pozytywów dziecka oraz tolerancji dla jego niedociągnięć i wad.

3.Dyktatorskie podejście (niewnikające w potrzeby dziecka lub motywy jego postępowania); kierowanie dzieckiem przy pomocy rozkazów i zastraszania; surowe kary, brutalne postępowanie z dzieckiem.

·Zahamowanie uczuć wyższych, reakcje nerwicowe (przy nagłym odtrąceniu).

·Pozory niedorozwoju (na wskutek zahamowania).

·Zastraszenie, bezradność, trudność w przystosowaniu się, zachowania aspołeczne lub antyspołeczne, agresywność, kłótliwość, nieposłuszeństwo, kłamstwo.

UNIKAJĄCA Rodzice wykazują ubogi stosunek uczuciowy lub wręcz obojętność względem dziecka – stąd obcowanie z nim nie sprawia im przyjemności (nieraz rodzice nie umieją tego robić). Kontakt z dzieckiem jest wiec luźny (maskowany niekiedy kupowaniem zabawek). Na tę postawę składają się takie zachowania cząstkowe jak:

1.Ignorowanie dziecka – unikanie lub ograniczanie kontaktu z nim do minimum (nieokazywanie uczuć, zbywanie prób nawiązania kontaktu przez dziecko).

2.Obojętność wobec niebezpieczeństw, które mogą dziecku zagrażać.

3.Niekonsekwencja i niedbałość we wprowadzaniu i przestrzeganiu wymagań.

4.Pozorne zaspokajanie potrzeb dziecka przez okupywanie się, zaś brak zainteresowania jego sprawami.

5.Brak zaangażowania dziecka w sprawy domu.

·Niezdolność do nawiązywania trwałych więzi uczuciowych (niestałość uczuciowa), rozwój socjo- i psychopatii, zahamowanie uczuć wyższych, gniew, agresja.

·Niezdolność do wytrwałości i koncentracji w nauce – możliwość wchodzenia w konflikt ze szkołą i rodzicami, niezdolność obiektywnych ocen, skłonność do przechwałek.

·Zmienność planów.

·Brak zdolności do podejmowania zobowiązań, współdziałania, troski o własność swoją i innych.

NADMIERNIE CHRONIĄCA 1.Niedocenianie możliwości dziecka: niedopuszczanie do samodzielności, rozwiązywanie za dziecko problemów, nadmierne zaabsorbowanie jego zdrowiem, przedstawianie świata jako zagrażającego.

2.Postępowanie uzależniające od matki lub ojca (ograniczanie swobody, izolacja społeczna wścibstwo).

3.Nadmierna obrona dziecka przed zarzutami.

·Opóźnienie osiągania dojrzałości emocjonalnej (infantylizm) i społecznej. Zależność dziecka od rodziców – w samotności bywa niepewne, niespokojne, nieszczęśliwe.

·Ustępliwość i izolacja względem obcych (najczęściej rówieśników)..

·Zachowanie typu „rozpieszczone dziecko”: nadmierna pewność siebie, poczucie wyższej wartości, niepowściągliwość, zuchwalstwo, awanturniczość, zarozumialstwo, wymagające i egoistyczne nastawienie, tyranizowanie rodziców.

NADMIERNIE WYMAGAJĄCA Rodzice „naginają” dziecko do wytworzonego przez nich wzoru, jaki chcieliby oni posiadać, bez liczenia się z indywidualnymi cechami i możliwościami dziecka. Takie postępowanie rodzi poczucie presji u młodej osoby, która nieraz nie może sprostać oczekiwaniom rodziców. Postawy cząstkowe to:

1.Narzucanie autorytetu – brak uznania praw równego w rodzinie i poszanowania indywidualności dziecka.

2.Stawianie dziecku wygórowanych wymagań, rządzenie dzieckiem (przesadne nastawienie na osiągnięcia, zbyt duża ilość narzucanych propozycji, krytyczny stosunek,, ciągła dezaprobata rodziców).

3.Nie przyznawanie dziecku prawa do samodzielności (uniemożliwianie działania na własna odpowiedzialność).

4.Ograniczanie swobody przez stosowanie sztywnych reguł (niedopuszczanie do ustępstw od ustalonej praktyki).

·Uległość (mogąca przerodzić się w bunt okresu dojrzewania).

·Obsesje, przewrażliwienie, brak wiary we własne siły, brak zdolności do koncentracji.

·Brak wiary we własne siły, niepewność, lękliwość.

Źródło: opracowanie własne na podstawie M, Ziemska, Postawy rodzicielskie i ich wpływ na osobowość dziecka (w:) M. Ziemska (red.) Rodzina i dziecko, PWN, Warszawa 1980, s. 184-191.

 

Według M. Ziemskiej każda postawa posiada trzy składniki: myślowy, element działania, uczuciowy. Składnik myślowy może być wyrażony słownie w formie poglądu oraz wypowiedzi o dziecku. Składnik o charakterze działania przejawia się w czynnym zachowaniu wobec dziecka. Składnik uczuciowy to swoistego rodzaju ekspresja, która towarzyszy owym wypowiedziom i zachowaniu. Cechą znaczącą dla danej postawy jest aspekt uczuciowy, który determinuje działanie w stosunku do dziecka. I właśnie podziałanie, zachowania rodziców wobec dziecka, a także ich wypowiedzi o dziecku i sposób w jaki o nim mówią – pozwala poznać ich postawę rodzicielską.[7]

Życie i funkcjonowanie w zdrowym układzie rodzinnym z jasnym podziałem ról, wyraźnymi granicami międzypokoleniowymi, ale przy zrozumiałej i jasnej komunikacji oraz poczuciu wzajemnej wspólnoty, a zarazem dawaniu swobody każdej jednostce wchodzącej w skład rodziny, sprzyja rozwojowi indywidualnemu dziecka. Wzrastanie natomiast w rodzinie o zaburzonych, patologicznych stosunkach międzyosobowych jest niekorzystne dla prawidłowego rozwoju. Przy silnym wplataniu w sieć, czyli w związkach o charakterze symbolicznym między matką a dzieckiem prowadzi do różnych zaburzeń rozwoju. Podkreśla się tutaj przyczynę takiego stanu rzeczy w procesie transformacji rodziny i jej niewydolności wychowawczej, w niekorzystnym wpływie środków masowego przekazu, w nasilaniu się brutalności życia, agresji i przemocy. Natomiast głównym celem dążeń współczesnej rodziny jest osiągnięcie wysokiego standardu materialnego i szczęścia, ale osobistego. Dzieci boleśnie przy tym odczuwają brak zaufania i pomocy ze strony rodziców, niewystarczające zrozumienie swoich potrzeb i zbyt małą pomoc w pokonywaniu różnych trudności, a to jest główną przyczyną napięć i konfliktów w rodzinie.[8]

Zatem postawy rodziców wobec dziecka w ogromnym stopniu decydują o stylu wychowania, a w efekcie o zachowaniu się dziecka. Taką pierwszorzędną rolę w wychowaniu rodzinnym dziecka powinni odgrywać rodzice, którzy:

  • ustawicznie muszą czuwać nad prawidłowym rozwojem biopsychicznym swych dzieci;
  • zapewniać im systematyczną opiekę wychowawczą w domu i poza domem;
  • służyć własnym przykładem pracowitości oraz kulturą życia rodzinnego i społecznego;