Rozwój emocjonalny dzieci w wieku przedszkolnym

 

Rozwój emocjonalny dzieci w wieku przedszkolnym

 

„Rozwój emocjonalny dzieci w wieku przedszkolnym w stosunku do wcześniejszych faz rozwojowych: niemowlęcej i poniemowlęcej, cechuje się wzbogacaniem i zróżnicowaniem życia uczuciowego. Związane jest to zarówno z dojrzewaniem układu nerwowego, jak i z wpływem oddziaływań środowiskowych. Aczkolwiek już w okresach poprzednich można zaobserwować wyodrębnienie się pierwszych uczuć dziecka: strachu, gniewu, przyjemności, to jednak prawdziwy rozkwit uczuć, ich bogactwo przypada na okres przedszkolny. W tym wieku dziecko przeżywa takie uczucia, jak zazdrość, gniew, strach i lęk, radość, przyjemność, sympatię, zmartwienie, ciekawość. Zaczynają także kształtować się uczucia społeczne, moralne, estetyczne i intelektualne.”1

Uczucia powstają jako odpowiedź na oddziaływanie otoczenia. Odzwierciedlają stosunek człowieka do przedmiotów, zjawisk oraz innych ludzi. Kształtowanie się emocji i uczuć u dziecka można rozpatrywać z dwóch punktów widzenia: rozwojowo lub jako procesy występujące we wszystkich okresach ontogenezy. Badanie procesów emocjonalnych i uczuciowych w ujęciu rozwojowym umożliwia zwrócenie uwagi na przeżycia dziecka, charakterystyczne dla danego etapu rozwojowego. Nie ustalono dokładnie kolejności pojawiania się różnego rodzaju uczuć oraz wieku, w którym się one u dziecka rozwijają.

Uczucia o charakterze afektywnym, a więc te, które są silne, gwałtowne i krótkotrwałe, występują jakby w nieskażonej postaci. Przeżycia dziecka uwidaczniają się natychmiast w ruchach, gestach, mimice, śmiechu, płaczu czy ekspresji werbalnej. Rozwój uczuć zależy między innymi od procesu dojrzewania układu nerwowego, od bodźców płynących na dziecko ze strony środowiska oraz od jego indywidualnych przeżyć emocjonalnych, które mają znaczenie w przystosowaniu się jednostki do otoczenia.

Warunkiem koniecznym do prawidłowego rozwoju emocjonalnego jest prawidłowy stan fizyczny organizmu, życzliwe kontakty z rówieśnikami i dorosłymi, zwłaszcza z rodzicami, oraz poczucie własnego rozwoju. Wychowanie emocjonalności w tym okresie wymaga życzliwych, akceptujących kontaktów, głównie z dorosłymi, i dlatego najbardziej optymalnym środowiskiem jest rodzina, w której dziecko uczy się obustronnej więzi emocjonalnej. Niekorzystny zaś staje się niedosyt kontaktów emocjonalnych oraz przesada w zaspokajaniu wszystkich potrzeb, na przykład rozpieszczanie.

Wobec powyższych uwag rodzi się pytanie o to, co szczególnie wyróżnia emocjonalność dziecka w okresie przedszkolnym i na co należy zwrócić uwagę omawiając tendencje w rozwoju emocjonalnym dziecka przedszkolnego?

W porównaniu z wcześniejszymi okresami rozwojowymi wiek przedszkolny jest okresem bogacenia się i różnicowania życia uczuciowego, co na zewnątrz wyraża się na ogół w żywym, spontanicznym i łatwym do zauważenia zachowaniu. W wieku przedszkolnym przeważają u dziecka uczucia o charakterze afektywnym. Są one silne, gwałtowne i krótkotrwałe. Dziecko nie potrafi stłumić i opanować swoich przeżyć w takim stopniu, by nie wpłynęło to na ich ekspresję. Uczucia dzieci w tym wieku cechuje labilność, co przejawia się między innymi w szybkim przejściu od śmiechu do łez.

Niedojrzałość systemu nerwowego, a zwłaszcza słabość procesów hamowania, powoduje, że dziecko reaguje afektywnie nawet na niewspółmiernie słabe bodźce. Te cechy, przy jednoczesnej gwałtownej ekspresji i wyrazistości przeżywanych stanów uczuciowych, skłaniają ku temu, by określić dziecko w wieku przedszkolnym jako uczuciowo niedojrzałe.

Pomiędzy 5 a 6 rokiem życia, dzięki rozwojowi myślenia wyobrażeniowego, dziecko nabywa zdolności do korzystania z przeszłych doświadczeń, dzięki czemu staje się ono bardziej zdolne do autoanalizy i refleksji nad własnymi przeżyciami.2

Pod koniec okresu przedszkolnego występuje zdolność do samokontroli w zakresie przeżyć emocjonalnych, co jest przejawem podstawowych warunków dojrzałości szkolnej. Dorośli domagając się od dziecka kontroli przeżyć emocjonalnych apelują do jego ambicji lub stosują naganę za niekontrolowane, negatywne emocje, prowadzą do tego, że dziecko ukrywa niektóre uczucia.

Wymienione właściwości uczuć są typowe dla całego okresu przedszkolnego, ich nasilenie słabnie wraz z wiekiem dziecka. Kształtowanie uczuć to jedno z głównych zadań dla rodziców, jak i innych osób zajmujących się wychowywaniem dziecka. Rodzina, jako grupa pierwotna i naturalna, charakteryzuje się szczególnym dominowaniem więzi uczuciowych i uczuciowej wymiany. Dlatego wychowanie i rozwój uczuć szczególnie u dziecka wymaga życzliwych, akceptujących relacji z innymi. Dla prawidłowego rozwoju człowieka ważny jest klimat uczuciowy, wynikający ze wzajemnych stosunków pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny.

„W rozwoju uczuć dziecka możemy zaobserwować pewne prawidłowości istniejące niezależnie od jego wieku, płci czy poziomu rozwoju. Znajomość ich wydaje się niezbędnym elementem wiedzy potrzebnej rodzicom i nauczycielom dla stwarzania optymalnych warunków rozwoju dziecka i kształtowania jego osobowości. Takim podstawowym a zarazem ogólnym prawem jest prawo ciągłości zmian. Znaczy ono, że przejście na wyższy poziom rozwoju zależy od wcześniejszych etapów, od tego, co dziecko doświadczyło i przeżyło w okresie poprzedzającym. Skutki zaniedbania czy błędów wychowawczych dają o sobie znać nie tylko w czasie ich działania, ale także odbijają się niekorzystnie na dalszych etapach wzrastania dziecka. (…) Każdy etap rozwoju wnosi nowe doświadczenia, bogaci je, ale dzieje się to w ścisłym związku z doświadczeniami już zdobytymi. Sensownie organizowany proces wychowawczy powinien uwzględniać tę zasadę, stwarzając dziecku na każdym etapie rozwoju optymalne i odpowiednie do jego potrzeb i możliwości warunki.”3

 

Literatura:

  1. Barker Ph., Podstawy psychiatrii dziecięcej, Warszawa 1974
  2. Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1984
  3. Bogdanowicz M., Psychologia kliniczna dziecka w wieku przedszkolnym, Warszawa 1985
  4. Chodkiewicz M., Zaburzenia zachowania dzieci zahamowanych jako wyraz patologii osobowości (w:) Przyczyny i patomechanizmy zaburzeń rozwoju u dzieci (red.) M. Kościelska, Warszawa 1975
  5. Gaś Z. B.(red.) Psychologia wychowawcza stosowana. Wybrane zagadnienia, Lublin 1995
  6. Hurlock E. B., Rozwój dziecka, Warszawa 1985
  7. Kamiński A., Funkcje pedagogiki społecznej, Warszawa 1980
  8. Strelau J., Jurkowski A., Putkiewicz Z., Podstawy psychologii dla nauczycieli, Warszawa 1975
  9. Wiącek R., Dzieci nadpobudliwe psychoruchowo w wieku przedszkolnym, Kraków 2005

 

 

mgr Bożena Wera

1 A. Kozłowska, Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym, Warszawa 1984, ss. 19 – 20

2 E.B. Hurlock, Rozwój dziecka, Warszawa 1985

3 A. Kozłowska, Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym, Warszawa 1984, ss. 26 – 27