Sposób przygotowania dzieci w wieku przedszkolnym do zadań szkolnych

Sposób przygotowania dzieci w wieku przedszkolnym do zadań szkolnych

Przygotowanie dzieci w wieku przedszkolnym do zadań szkolnych to inaczej tzw. dojrzałość szkolna. W dzisiejszych czasach traktuje się ją nie tylko jako zależną od wewnętrznych procesów dojrzewania dziecka, ale i własnej aktywności, aktywności dorosłych tworzących warunki do uczenia się, wychowania i nauczania oraz interakcje między dzieckiem a środowiskiem. Każda nowa czynność, nowe zachowanie rodzi się z uprzednich doświadczeń dziecka. Są one rezultatem jego styczności z otoczeniem, ukierunkowanych działań wychowawczych pełniących rolę stymulatorów, jak również wynikiem własnej aktywności dziecka. Od pierwszej chwili uczy się ono otaczającego świata przy pomocy i za pośrednictwem dorosłych.

Wychowanie i nauczanie w przedszkolach jest procesem zaplanowanym zgodnie ze znajomością praw rozwoju i zgodnie z oczekiwaniami współczesnego świata. Współczesne koncepcje kształcenia idą w kierunku traktowania wychowania przedszkolnego jako pierwszego szczebla nauczania i wychowania oraz bezpośredniego powiązania go z nauczaniem początkowym. Wiek przedszkolny traktowany jest jako niezwykle ważny okres w życiu jednostki. Najistotniejszym przemianom w tym wieku podlega relacja dziecka z otoczeniem w zakresie uczenia się.

Możemy powiedzieć, iż dziecko w wieku niemowlęcym i po niemowlęcym uczy się według tzw. „własnego programu”. Własny program oznacza, że dziecko uczy się całkowicie spontanicznie, naturalnie, w każdych okolicznościach, niejako mimowolnie, a nawet przypadkowo. Drugą formą uczenia się jest ‚”uczenie się reaktywne” pod kierunkiem dorosłego. Uczenie staje się działalnością celową, ukierunkowaną z wyraźnie wyodrębnionymi, kolejnymi etapami, wymagającą od uczącego się coraz większej samodzielności intelektualnej, zdolności skoncentrowania się na wykonywanym zadaniu, wytrwałości w pokonywaniu przeszkód. O nauczaniu tym można powiedzieć, że dziecko uczy się tego co chce nauczyciel.

W wieku przedszkolnym dokonują się w dziecku niezwykłe zmiany, pozwalające na samodzielne, odpowiedzialne podejmowanie i realizowanie zadań stawianych przez otoczenie. Aktywność dziecka staje się coraz bardziej intencjonalna, planowa i systematyczna, jest coraz lepiej zorganizowana. Dziecko staje się bardziej wytrwałe i zdolne do pracy zespołowej, do podporządkowania się innym w toku pracy.

W wychowaniu przedszkolnym dominującą formą aktywności, w której dziecko zdobywa nawet najważniejsze doświadczenia, staje się zabawa. Dzieci oczekują od przedszkola przede wszystkim dobrej zabawy, kontaktu z rówieśnikami. Zabawa jest bowiem naturalnym rodzajem aktywności w tym wieku, co doskonale ilustruje sławna definicja dzieciństwa sformułowana przez Claparede: „Dzieciństwo służy do zabawy”. Wychowanie dziecka w tym okresie powinno uwzględniać przede wszystkim metody zabawowe. Stwarzając odpowiednie warunki oraz kierując zabawą dziecka i jego twórczością, bogacimy jego zasób wiadomości i słownictwo, jego sprawności ruchowe, kształcimy uczucia moralne, estetyczne i społeczne oraz nawyki społecznego współdziałania.

Rola dorosłego w prawidłowym rozwoju dziecka przedszkolnego jest szczególnie doniosła. Zarówno dom rodzinny, jak i przedszkole odgrywają ogromną rolę w wychowaniu i kształceniu umysłowym dzieci w wieku 3-7 lat. Organizując całokształt działalności małego dziecka, dorośli kierują rozwojem jego narządów zmysłowych, ćwiczą jego spostrzegawczość, pamięć, uwagę, myślenie, jego aktywność orientacyjno-badawczą i ciekawość.

Dziecko na progu edukacji przedszkolnej jest badaczem, którego ciekawość przybiera różne postacie. Poznaje ono znaczenie przedmiotów, dotykając ich, manipulując nimi. Dorośli powinni więc dostarczać jak najwięcej możliwości dotykania i ruszania przedmiotów stanowiących jedno ze źródeł dziecięcego poznania. Powinni też kierować u dziecka rozwojem umiejętności obserwacji, odpowiadaniem właściwie na jego pytania.

Rozwojowi pojęć u dziecka przed edukacją wczesnoszkolną podczas wychowania przedszkolnego sprzyja poznawanie wielu znaczeń przez oglądanie obrazków, słuchanie czytanych przez dorosłego bajek i opowiadań. Dorośli powinni kierować rozwojem twórczej aktywności dziecka, dostarczając mu różnorodnego materiału, częstych okazji do niej oraz informacji o otaczającym świecie.

W przedszkolu dziecko uczestniczy w kierowanej przez nauczyciela grupie rówieśników, na prawach jednego z wielu, czyli uczy się współdziałania z innymi. Program obejmuje, obok zabaw, czynności porządkowe, zajęcia o charakterze pracy, a w najstarszej grupie także czynności polegające na zamierzonym uczeniu się (czytanie i pisanie). Stymulacja grupowa nie wyklucza indywidualnego podejścia. Trzeba czuwać nad tym, aby właściwą czynność uczenia się poprzedzało zainteresowanie dziecka. Ponadto stopień trudności zadania powinien być dostosowany do rzeczywistych możliwości dziecka. Nie wolno dopuścić do niepowodzenia, gdyż wywołuje ono z reguły zniechęcenie. Czynność uczenia się w przedszkolu musi być dozowana bardzo ostrożnie pod względem czasu trwania, gdyż dziecko łatwo traci zainteresowanie.

Już dzieci 4-5-letnie wdraża się stopniowo w przedszkolu do indywidualnego wypowiadania się, w kolejności wskazanej przez nauczyciela. W pracy z sześciolatkami taki sposób wypowiadania się trzeba mocno utrwalić. Inny problem, to ośmielenie dziecka do zwracania się do pani z prośbą o pomoc, gdy czegoś nie rozumie.

Właściwe przygotowanie dzieci do szkoły wymaga rozumienia pojęcia dojrzałości szkolnej, która określona jest ogólnie jako „poziom wszechstronnego rozwoju dziecka, który pozwala mu rozpocząć naukę szkolną i bez trudności sprostać wynikającym z tego faktu obowiązkom”(B.Wilgocka-Okoń). Przez „dojrzałość szkolną” rozumie się „moment w rozwoju dziecka, kiedy jest już ono zdolne sprostać wymaganiom szkoły, a więc – moment równowagi między wymaganiami szkoły, a możliwościami rozwojowymi dziecka””(B. Wilgocka-Okoń).

Rozpatrując gotowość dziecka do nauki, musimy wziąć pod uwagę najważniejsze sprawy, takie jak np.: rozwój myślenia i mowy, rozwój procesów poznawczych i sprawności ruchowych, które umożliwiają opanowanie podstawowych technik szkolnych, jak czytanie, pisanie i rachowanie; rozwój społeczny i emocjonalny; zasób umiejętności i wiadomości, stanowiących podstawę nauki w klasie pierwszej.

Przygotowanie dzieci do szkoły nie jest w przedszkolu wydzieloną dziedziną działalności nauczyciela, lecz dokonuje się w całokształcie jego czynności, zmierzających do wyzwalania różnorodnej aktywności dzieci.

Nauczyciel wychowania przedszkolnego powinien pomagać dzieciom w osiąganiu wszechstronnego rozwoju. Od początku musi więc zadbać o potrzeby dziecka, wyrównywanie jego sprawności. Wiąże się to z indywidualnym spojrzeniem na dziecko. O możliwościach rozwojowych poszczególnych dzieci decydują w znacznym stopniu stan ich zdrowia, warunki życia w rodzinie, kultura wychowawcza domu i sposób zaspokajania potrzeb dziecka, stwarzania mu sytuacji wyzwalających aktywność oraz kontakty społeczne.

Jedną z najważniejszych spraw w wychowaniu przedszkolnym jest rozwijanie mowy i myślenia. Rozwój mowy dziecka wiąże się ściśle z całokształtem jego psychicznego życia. Mowa wywiera wpływ na powstawanie i kształtowanie się czynności umysłowych, stanów emocjonalnych, a jednocześnie czynności te i uczucia oddziałują na jej rozwój. Mowa jako czynnik życia społecznego rozwija się i kształtuje w warunkach współdziałania z otoczeniem. Początkowo dziecko za pomocą słowa wyraża swe życzenia, pragnienia, potem chce powiadomić otoczenie o swych przeżyciach lub zaczyna zadawać pytania. W ten sposób dziecko włącza się w życie społeczne, dostrzega związek między sobą i otoczeniem. Rozwój wyraźnej i wyrazistej wypowiedzi dziecka odbywa się pod wpływem otoczenia. Mowa dzieci jest zależna od rodzaju wypowiedzi, a więc od sytuacji w której ona powstaje. Sytuacje te mogą być organizowane przez wychowawców lub związane z warunkami w jakich toczy się życie dziecka. Sytuacji nie organizowanych dostarczyć może np. otoczenie przyrodnicze, zmiany pór roku, różnorodność środowiska, Sytuacje te występują w życiu rodzinnym dziecka, rzadziej w przedszkolu. Natomiast sytuacje organizowane w przedszkolu przez nauczyciela występują w codziennym życiu dziecka. Dostarczają ich: rozkład dnia i związane z tym czynności dziecka. Niemal w każdym zajęciu punktem wyjścia jest sytuacja celowo zorganizowana. Organizuje się również określone sytuacje podczas zabaw i wykonywania codziennych prac przez dostarczanie zabawek, materiałów, narzędzi, ustalanie miejsca i pory. Tym wszystkim zmusza się dziecko do myślenia i mówienia.

W przygotowaniu dzieci do szkoły duże znaczenie ma również rozbudzenie w nich zainteresowania książką i słowem pisanym. Jednym ze sposobów wyzwalających zainteresowanie czytaniem i pisaniem może być stopniowe zastępowanie informacji napisami rysunkowymi. Nabywanie umiejętności mowy pisanej jest skomplikowanym i długotrwałym procesem angażującym wiele rozmaitych czynności dziecka: sensorycznych (wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne), ruchowych (artykulacyjne i skomplikowane manualnie) i umysłowych. Więc nauka pisania w klasach przedszkolnych powinna obejmować dwa etapy. Pierwszy etap nazywamy przygotowawczym, a drugi elementarzowym. W pierwszej kolejności dzieci zostają poddane specjalnym ćwiczeniom stymulacyjnym przygotowującym je do nauki pisania. Można się wówczas upewnić czy małe rączki naszych dzieci są już na tyle sprawne, by móc zacząć pisać. Można zacząć od ćwiczeń ogólnorozwojowych, mających na celu rozwijanie myślenia, mowy, ogólne usprawnianie ruchowe. Znowu pomysłów jest wiele, Malowanki pędzlem lub palcami to ulubione zabawy. Kredki, najlepiej bambino, potem dopiero ołówkowe. Wyklejanki, lepienie z gliny, plasteliny. Zasada jest jedna: od makro przestrzeni do mikro, a więc od dużych kształtów do małych – wymagających precyzyjnych ruchów. Potem dopiero wprowadzamy litero podobne szlaczki, najpierw wielkie, później już drobniejsze. Na koniec dopiero wdrażamy dziecko w drugi etap, gdzie wprowadzamy litery. Nie uczmy dzieci pisać liter drukowanych, bo pokazujemy im nienaturalną sytuację, rzadko występującą w świecie dorosłych. Gdzie i jak często spotkają się z tekstem pisanym wielkimi, drukowanymi literami. A zatem pokazujmy dzieciom litery pisane wskazując jednocześnie na ich drukowany odpowiednik. Później zaprocentuje to w szkole choćby przy przepisywaniu. Łatwiej jest bowiem dokonać transferu odczytywanych liter drukowanych na pisane, gdy dobrze utrwalone są wszystkie wzorce literowe. Zadbajmy również o prawidłowy kierunek kreślenia. Znaki, których podstawę stanowi litera „o” powinny być pisane w przeciwną stronę ruchu wskazówek zegara. Zaniedbania w tej sferze mogą później niekorzystnie wpłynąć na ogólną estetykę pisma, ważnym elementem ułatwiającym początkowe pisanie jest prawidłowy dobór zeszytu. Pamiętajmy o tym, by linijki w pierwszych zeszytach dziecka były wyraźne. Można równie poszukać w sklepach papierniczych zeszytów z kolorową liniaturą.

Charakterystyczną cechą dziecka na progu edukacji wczesnoszkolnej jest przejście od dominującej w okresie przedszkolnym czynności zabawowej do działania połączonego ze świadomością dzieła. Niewątpliwie ilość i jakość informacji posiadanych przez dziecko w tym wieku zależy w dużej mierze od dorosłych. Swoją wiedzę potrafi ono wyrazić w mowie, poprzez rysunek i w praktycznych czynnościach.

Istotnym elementem dojrzałości szkolnej jest rozwój sprawności ruchowych. Chodzi tu o ogólną sprawność ruchową całego ciała, pozwalającą na swobodne poruszanie się, wykonywanie takich ruchów, jak: bieg, skoki, itp. Najbardziej typowym objawem i ważnym wskaźnikiem dojrzałości do nauki jest zapał dziecka do podjęcia obowiązków szkolnych.

Upowszechnienie wychowania przedszkolnego dla wszystkich dzieci na rok przed rozpoczęciem nauki zdecydowało, że treści pracy przedszkola stanowią realną podstawę programu nauczania początkowego. Prawidłowa i wszechstronna realizacja treści zawartych w programie wychowania przedszkolnego jest koniecznym warunkiem właściwego przygotowania sześciolatka do zadań oczekujących go w szkole. Z tego względu nauka czytania nie może odbywać się w oderwaniu od różnorodnych zabaw i zajęć, lecz musi łączyć się z treściami wszystkich dziedzin wychowania. Szczególnie ważne jest oddziaływanie na rozwój procesów analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej. Dziecko dojrzałe do szkoły posiada już zdolności do wyodrębniania szczegółów z całości. Jego postrzeganie nie jest już, jak we wczesnym dzieciństwie, synkretyczne, lecz wykazuje pewien stopień analizy. Z drugiej strony, narasta zdolność do scalania wyodrębnionych elementów – do syntezy. Owa zdolność do analizy i syntezy w zakresie spostrzegania słuchowego i wzrokowego jest czynnikiem niezmiernie ważnym w nauce czytania i pisania. Przy obu tych czynnościach bardzo ważna jest dobra koordynacja wzrokowo-słuchowa i słuchowo-ruchowa oraz dobra sprawność kierowania czynnościami drobnych mięśni.

Można powiedzieć, że dziecko dobrze przygotowane do szkoły, odznacza się

ufną postawą wobec otaczającego społeczeństwa, zarówno dorosłych jak i rówieśników, ufa własnym siłom i możliwościom, co świadczy o jego równowadze emocjonalnej, jest swobodne, nie przekracza norm dozwolonej swobody. Potrafi ono również wypowiadać się pełnymi zdaniami, wyrażając nie tylko to, co widzi, ale formułując sądy dotyczące prostych związków przyczynowych. Niektóre dzieci rozwijają się szybciej i już w wieku pięciu lat są zarówno pod względem fizycznym, intelektualnym, jak i społecznym zupełnie dojrzałe do nauki. Inne mimo ukończenia siedmiu lat są na niższym poziomie.

Dziecko powinno odejść z przedszkola z przekonaniem, że następny etap w jego życiu będzie inny od dotychczasowego, lecz równie radosny i ciekawy jak okres pobytu w przedszkolu. Te wszystkie przemiany powodują, iż dziecko staje się dojrzałe do podjęcia edukacji wczesnoszkolnej.

 

Opracowała: Magdalena Graj

 

Bibliografia:

Brzezińska A., Gotowość dzieci w wieku przedszkolnym do czytania i pisania, Poznań 1987

Brzezińska A., Czytanie i pisanie-nowy język dziecka, Warszawa 1985

Cackowska M., Nauka czytania i pisania w klasach przedszkolnych, Warszawa 1984

Mystowska H., Rozwijamy mowę i myślenie dziecka w wieku przedszkolnym, Warszawa 1974

Wilgocka-Okoń B., Gotowość szkolna dzieci sześcioletnich, Warszawa 2003