Sposoby postępowania z dzieckiem z zaburzeniami emocjonalnymi

Sposoby postępowania z dzieckiem z zaburzeniami emocjonalnymi

Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym stają się coraz bardziej powszechnym zjawiskiem. Wzrasta liczba dzieci niepokojących nas różnymi nieprawidłowymi farmami zachowań, u których podłoża leżą zakłócenia rozwoju emocjonalnego. Rodzice i nauczyciele wskazują na trudności wychowawcze, jakie im te dzieci sprawiają, często towarzyszy temu poczucie bezradności i niepewności, a czasem także poczucie swojej małej wartości jako osoby odpowiedzialnej za losy dziecka.

Rodzice i nauczyciele wytrąceni z równowagi negatywnym zachowaniem dziecka, tracą cierpliwość, stosują kary, wydają podniesionym głosem polecenia, krytykują. W dziecku wyzwalają się wtedy gniew, przekora, upór i lęk. Zjawisko trudności wychowawczych wiąże się potem z wadliwym oddziaływaniem pedagogicznym.

Należy więc pamiętać, że dzieci te bardziej niż inne wymagają spokojnego reagowania na ich zachowanie, nie wywołującego u nich pobudzenia emocjonalnego i konsekwentnego postępowania. Prawdą jest, że trzeba im wielokrotnie powtarzać to samo polecenie lub ten sam zakaz, co jest spowodowane tym, że w nadmiarze bodźców, jakie docierają do tych dzieci i nie są przez nie selekcjonowane, mają one trudności w skoncentrowaniu się na słowach osoby dorosłej. Reagują na nie z opóźnieniem lub nie reagują wcale.

Jednym z podstawowych punktów terapii dziecka z zaburzeniami emocjonalnymi jest badanie psychologiczne, które powinno obejmować:

  • ocenę aktualnego poziomu psychoruchowego rozwoju dziecka, z uwzględnieniem cech indywidualnych lub objawów zaburzeń,

  • wyjaśnienie przyczyn, skutków zachodzących pomiędzy pojedynczymi objawami i ich zespołami,

  • wyjaśnienie przyczyn i patomechanizmów, warunkujących specyfikę procesu rozwojowego i obecnego obrazu funkcjonowania dziecka.

Po diagnozie psychologicznej należy przejść do kolejnego etapu, czyli do wyciągania wniosków i zaplanowania ukierunkowanego postępowania wychowawczego i dydaktycznego oraz zaplanowanego oddziaływania terapeutycznego. Bez względu jednak na zalecenia psychologa w postępowaniu z tymi dziećmi – zarówno w domu jak i w przedszkolu – należy położyć nacisk na przestrzeganie spokojnego, bardzo uregulowanego trybu życia, konsekwentnego postępowania i nieokazywania dziecku zdenerwowania czy zniecierpliwienia. Celem wychowawczym nauczyciela i rodziców powinno być kształtowanie pozytywnego obrazu dziecka poprzez słowa akceptacji, czy zachęty.

Podczas pracy z dzieckiem o zaburzonych emocjach warto pamiętać, że objawy, jakie u niego występują, nie są przejawem złej woli, niechęci czy odmowy bycia posłusznym. Objawy te utrudniają życie nie tylko rodzicom czy nauczycielom, ale przede wszystkim samym dzieciom. Dlatego też stale należy podkreślać i eksponować osiągnięcia dziecka, co pozwoli rozwinąć wiarę we własne siły i możliwości. Właściwe pokierowanie dzieckiem może sprawić, że jego nadmierna aktywność nie tylko nie będzie przeszkodą w życiu, lecz może stanowić pozytywną i społecznie pożądaną cechę jego zachowania, a brak aktywności i zahamowanie wyzwoli w dziecku chęć działania.

Celem pracy nauczyciela powinno być między innymi poznawanie problemów dziecka, dostosowanie stawianych przed nim zadań do realnych możliwości ich wykonania przy pełnej akceptacji dziecka niezależnie od trudności jakie sprawia swoim zachowaniem. Wszelkie poczynania pedagogiczne nauczycieli, rodziców i terapeutów powinny być nasycone rozwagą, taktem i umiarem, dostosowane do danej sytuacji i możliwości dziecka.

Skutecznym oddziaływaniem terapeutycznym są zajęcia psychodramatyczne, w czasie których dziecko odgrywając w scenkach różne role odreagowuje własne napięcia emocjonalne, przejmując punkt widzenia i sposób reagowania osoby, którą odgrywa. Wzbogaca to jego doświadczenie psychiczne i uczy nowych zachowań. Wzmacnianie wartościowych zachowań w sytuacjach i zajęciach, które dziecko najbardziej lubi poprzez różnego rodzaju nagradzanie, pochwałę sprawi, że dziecko poczuje się ważne i dowartościowane.

Ciekawą formą pracy z dzieckiem jest terapia poprzez muzykę. Znaczenie muzykoterapii polega na ułatwianiu ekspresji w wyrażaniu uczuć oraz na umożliwieniu odreagowania przeżyć dziecka. Muzyka „obniża samokontrolę, sprzyja więc w otworzeniu się przed innymi, może wpłynąć na zmniejszenie nasilenia mechanizmów obronnych, co zapewnia swobodniejsze komunikowanie się pacjentów w grupie.”

W pracy z dzieckiem o zaburzonych emocjach można wykorzystać niekierowaną terapię zabawową. Polega ona „na umożliwianiu dziecku wyrażania swoich uczuć, rozładowaniu napięć emocjonalnych, stopniowym uzyskiwaniu wglądu w samego siebie i uczynieniu go otwartym na kontakty społeczne oraz na dalszy proces wychowawczy.”

W tego rodzaju terapii zadaniem terapeuty jest stworzenie takiej sytuacji, w której dziecko czując się bezpieczne, otoczone życzliwością i ciepłem, wyraża bez obawy swoje uczucia i pragnienia, w której po prostu może być sobą. Terapeuta dostarcza dziecku duży wybór zabawek, lecz jemu pozostawia decyzję co do tego, w co chce się bawić i w jaki sposób to czyni. Zabawie dziecka powinno towarzyszyć poczucie wolności i swobodny wybór drogi, na której chce realizować samego siebie.

Inną metodą przyczyniającą się do zmniejszania napięcia emocjonalnego u dzieci jest metoda relaksacji mięśniowej. „Opiera się ona na założeniu, że ciało i umysł tworzą niepodzielną całość. Jedność psychofizyczna wyraża się między innymi tym, że zaburzenia psychiczne, napięcie emocjonalne powodują zaburzenia równowagi neurohormonalnej, wpływając na wzrost napięcia mięśniowego. Doprowadzenie do rozluźnienia mięśni pozwala z kolei na uzyskanie zmniejszenia napięcia emocjonalnego.”

Najbardziej znane metody relaksacji mięśniowej to: relaksacja progresywna Jacobsona, trening autogenny Schulza oraz metoda opracowana przez H. Winterberta.

A. Kozłowska podaje, że w pracy z dziećmi o zaburzeniach emocjonalnych przydatny może być rysunek, który pełni rolę nie tylko diagnostyczną, ale i terapeutyczną. „Polega ona na tym, że dziecko wyrażając w działaniu twórczym swoje obawy, niepokoje, rozładowuje nagromadzone napięcie. (…) Czasami napięcie jest tak duże, że dziecko wielokrotnie powraca do tych samych zdarzeń; na nowo je odtwarzając i przeżywając zmniejsza napięcie, które odczuwało w związku z określonym wydarzeniem.”

Innym skutecznym oddziaływaniem terapeutycznym jest opowiadanie lub czytanie dzieciom baśni. Za pomocą czarów znikają wszelkie problemy. Odzwierciedla się myślenie magiczne polegające na poszukiwaniu przedmiotów (czarodziejska różdżka, latający dywan), które pomagają osiągnąć zamierzone przez dziecko cele. W ten sposób następuje chwilowa redukcja napięcia i wyzwolenie optymistycznego oczekiwania. Szczęśliwy koniec daje zadowolenie i radość. Baśnie pozwalają dziecku uwierzyć w sukces, kompensują potrzeby i łagodzą deprywacje. Spełniają funkcję relaksacyjną i socjalizacyjną.

„Baśnie mają głębokie znaczenie psychologiczne dla dzieci w każdym wieku, czy to będzie chłopiec, czy dziewczynka, i to niezależnie od wieku i płci głównej postaci baśniowej. Bogactwo znaczeń osobistych dający się czerpać z baśni tłumaczy się tym, że baśnie umożliwiają dziecku dokonywanie bardzo różnych identyfikacji, w zależności od tego, jaki jest w danym momencie główny problem dziecka.”

To, jaka baśń dla danego dziecka jest najważniejsza w danym wieku, zależy całkowicie od psychologicznej fazy rozwojowej, w której się ono znajduje i od problemów, które są dla niego wówczas najdotkliwsze.

„Ponieważ nie możemy wiedzieć, jaka baśń będzie miała dla konkretnego dziecka najwięcej wagi w danym okresie życia, nie możemy też sami decydować, jaką baśń i dlaczego mamy mu w określonym momencie opowiadać. Rozstrzygać o tym może samo dziecko, ujawniając uczucia, jakie budzi dana baśń w świadomej i nieświadomej sferze jego umysłu.(…) Jeżeli w dziecku dana baśń nie wywoła zainteresowania, znaczy to, że zawarte w niej motywy czy tematy nie budzą w nim w tym momencie życia istotnego oddźwięku. (…) Wobec tego lepiej opowiedzieć mu inną baśń. Wkrótce okaże się, jaka opowieść ma dla niego ważne znaczenie – czy to przez sposób, w jaki będzie bezpośrednio reagowało, czy też prosząc o powtarzanie opowieści. (…) Dobrze jest w wyborze opowiadanych baśni kierować się zawsze wskazówkami, jakie daje dziecko.”

Każda baśń „odzwierciedla określone stadium wewnętrznej ewolucji człowieka.”

Przedstawione metody pracy z dziećmi, są jak wykazano, bardzo różnorodne. Czy można zatem mówić, że istnieją wspólne zasady ich stosowania czy cele, jakim służą? Analiza różnych sposobów oddziaływania na dziecko wskazuje, że takimi wspólnymi cechami są: etapowość działań, a także – niezależnie od metod ich realizacji – cele podejmowane podczas kolejnych etapów pracy z dzieckiem.

I tak pierwszy etap pracy z dzieckiem zmierza do coraz lepszego poznawania jego osobowości, do zrozumienia, jakie sytuacje są dla niego szczególnie trudne, jakie jego potrzeby są nie zaspokajane w środowisku rodzinnym, jak dziecko reaguje na zachowanie innych osób wobec niego.

Szuka się odpowiedzi na pytania, jak dziecko odbiera i przeżywa ustosunkowanie się do niego członków rodziny, jakie są relacje uczuciowe pomiędzy nimi, jakie są pragnienia dziecka, co wzbudza jego niepokój i lęk?

Poznanie dziecka jest możliwe jedynie wówczas, gdy swobodnie i bezpiecznie ujawnia ono swoje uczucia. Zatem jednym z następnych celów podejmowanego działania jest ułatwienie dziecku ekspresji emocji, poprzez rysunek, zabawę kukiełkami, zabawę ruchową itp.

Następny cel to zmniejszenie napięcia emocjonalnego. Realizacji tego celu służą zarówno rysunek, jak i zabawa lalkami, muzykoterapia, relaksacja, ćwiczenia ruchowe czy bajkoterapia. W końcowej fazie pracy z dzieckiem działania nauczyciela zmierzają do zmiany zachowania dziecka.

Artykuł ten nie przedstawia wszystkich możliwości oddziaływań terapeutycznych w stosunku do dziecka z zaburzeniami emocjonalnymi. Jest raczej próbą szukania drogi poznania dziecka, do stopniowego wyrabiania umiejętności spojrzenia na świat ludzi dorosłych oczyma dziecka. Reasumując należy przypomnieć, że generalną zasadą terapii dzieci z zaburzeniami emocjonalnymi jest akceptacja wszelkich form zachowania (szczególnie w pierwszym okresie), cierpliwości, wyrozumiałości, zapewnienie dziecku poczucia pełnego bezpieczeństwa. Tylko taka terapia może przynieść pozytywne rezultaty.

Literatura:

  1. Bettelheim B., Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1984.

  2. Brun B., Zastosowanie baśni w psychoterapii (w:) Symbole duszy, B. Brun, E. W. Pedersen, M. Runberg, Warszawa 1995.

  3. Dyka F., Wartości moralne bajek i ich miejsce w edukacji wczesnoszkolnej (w:) Nowatorskie tendencje w edukacji wczesnoszkolnej (red.) J. Kida. Rzeszów 1998.

  4. Franczyk A., Krajewska K., Skarbiec nauczyciela – terapeuty czyli od programu do realizacji – propozycje rozwiązań pracy terapeutycznej prowadzonej z dziećmi w wieku przedszkolnym o specyficznych i specjalnych potrzebach edukacyjnych, Kraków 2005.

  5. Galińska E., Receptywna muzykoterapia grupowa w terapii kompleksowej nerwic, „Psychiatria Polska”, t. IX 1975, nr 4.

  6. Głodkowska J., Zabawa i nauka w kręgu baśni. Metoda wspomagania wrażliwości edukacyjnej dziecka lekko upośledzonego umysłowo w wieku wczesnoszkolnym, Warszawa 2001.

  7. Grochulska J., Reedukacja dzieci agresywnych, Warszawa 1982.

  8. Kozłowska A., Jak pomagać dziecku z zaburzeniami życia uczuciowego, Warszawa 1996.

  9. Kozłowska A., Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym, Warszawa 1984.

  10. Ługowska J., Ludowa bajka magiczna jako tworzywo literatury, Wrocław 1981

  11. Molicka M., Bajkoterapia, Poznań 2002.

  12. Molicka M., Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Poznań 2002.

  13. Molicka M., Bajki terapeutyczne jako metoda obniżania lęku u dzieci hospitalizowanych, Poznań 1997.

Opracowanie: mgr Bożena Wera

 E. Galińska, Receptywna muzykoterapia grupowa w terapii kompleksowej nerwic, „Psychiatria Polska”, t. IX 1975 nr 4, s. 435

 A. Kozłowska, Zaburzenia emocjonalne u dzieci w wieku przedszkolnym, Warszawa 1984, s. 170

 Tamże, s. 171

 Tamże, s. 162

 B. Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1984, t. I, s. 61

 Tamże, ss. 61 – 62

 B. Bettelheim, Cudowne i pożyteczne. O znaczeniach i wartościach baśni, Warszawa 1984, t. II, s. 253