Życie i działalność Marii Weryho-Radziwiłłowiczowej

ŻYCIE I DZIAŁALNOŚĆ

MARII WERYHO – RADZIWIŁŁOWICZOWEJ

 

(artykuł pochodzi z pracy dyplomowej napisanej w Studium Wychowania Przedszkolnego w Szczytnie, w roku 1979; zdjęcia dodano w 2012r.)

Maria Weryho urodziła się w 1858 roku, w Pskowie na Witebszczyźnie, w zubożałej rodzinie ziemiańskiej o tradycjach patriotycznych. Po wczesnej utracie matki starała się uzyskać materialną niezależność. Gimnazjum ukończyła w Pskowie, następnie Wyższe Kursy Pedagogiczne w Petersburgu. Tam też M. Weryho ukończyła dwuletnie kursy froeblowskie oraz kursy gimnastyki prowadzone przez pioniera wychowania fizycznego w Rosji, P. Lesgafta. Wiedzę swą M. Weryho systematycznie pogłębiała podczas wyjazdów do Szwajcarii, Niemiec, Francji i Belgii, gdzie szukała nowych wzorów pracy. Specjalnie interesowała się zabawami i ćwiczeniami małych dzieci w placówkach wychowania przedszkolnego, opartych na systemie F. Froebla. Studiowała podręczniki specjalistyczne oraz odbywała praktyki pedagogiczne.

Psków XIXw. – rodzinne miasto Marii Weryho

W 1884 roku w Warszawie M. Weryho, jako nauczycielka gimnastyki i tak zwanej nauki o rzeczach, rozpoczyna pracę na pensji Henryki Czarnockiej. Jej lekcje mają charakter ćwiczeń rytmiczno-ruchowych przy akompaniamencie muzyki. Były to wszelkiego rodzaju marsze, korowody, gry i zabawy towarzyskie, proste ćwiczenia gimnastyczne łącznie z biegami, podskokami, grą z użyciem piłki. Jednak praca w szkole nie wystarcza M. Weryho. Szuka ona innych możliwości, gdzie mogłaby rozwijać swoje głębokie zainteresowania pedagogiką małego dziecka.

W początkach stycznia 1887r. otwiera przy ulicy Chmielnej 12 w Warszawie prywatny zakład przedszkolny. Dla M. Weryho jest to placówka „doświadczalna”, która umożliwia jej realizację własnych pomysłów pedagogicznych. W swoim przedszkolu realizuje program wszechstronnego rozwoju dziecka, w myśl założeń F. Froebla. Placówka staje się dobrze zorganizowanym, nowoczesnym zakładem przedszkolnym, gdzie ćwiczenia ruchowe, gry i zabawy stanowiły jeden z działów wychowania. Przy przedszkolu M. Weryho prowadziła wykłady dla rodziców i wychowawców oraz roczne kursy freblowskie. Zakładając własny zakład przedszkolny M. Weryho bazowała na szwajcarskich ogródkach freblowskich, które zwiedziła w 1881r. Widziała ona zreformowane placówki przedszkolne, gdzie w 1881r. usunięto wszelkie formy nauki szkolnej, a wprowadzono gimnastykę, śpiew i zajęcia według założeń F. Froebla. Wzorowe prowadzenie ogródka dziecięcego dało możliwość pogłębienia wiedzy o dziecku, jego zainteresowaniach i potrzebach. Swoje wiadomości i doświadczenia M. Weryho przekazuje w licznych książkach i czasopismach, z którymi to redakcjami współpracuje.

W roku 1887 ukazała się książka M. Weryho pt. „Gimnastyka dla dzieci w wieku od 4 do 9 lat”. Autorka doceniała potrzeby ruchu i umiała innych o tym przekonać. Doskonale znała psychikę dzieci i metody pracy z nimi. W zakresie znawstwa ćwiczeń ruchowych dla dzieci w wieku przedszkolnym i metod stosowania ich wyprzedziła epokę, w której żyła.

W książce „Gimnastyka dla dzieci w wieku od 4 do 9 lat” dowodzi, że „gimnastyka ma na celu rozwinięcie systematyczne wszystkich części ciała, dba o podniesienie i ujednostajnienie wszystkich jego czynności fizjologicznych. (…) Kierować zaś ćwiczeniami trzeba w taki sposób, żeby dziecko uważało je za pewien rodzaj zabawy, lub też za próbę sił.”

Swoim bogatym doświadczeniem M. Weryho dzieli się na łamach „Przeglądu Pedagogicznego”. Od 1997r. jest stałym współpracownikiem tego pisma i redaguje dział o wychowaniu przedszkolnym. Na początku pisze o zabawach, zabawkach i zajęciach dziecięcych, potem prowadzi rubrykę „Czym zająć dzieci?”, a następnie wydaje stały dodatek – „Ogródek Dziecięcy” (od 1891r.) – poświęcony teorii i praktyce froeblizmu. W „Ogródku Dziecięcym” zamieszczano notatki informacyjne o postępach pedagogiki przedszkolnej i najnowszych wydawnictwach, podawano bogaty zestaw zabaw, gier ruchowych, publikowano czytanki i powiastki, omawiano metody prowadzenia pogadanek oraz zajęć artystyczno-technicznych i rysunku. „Ogródek Dziecięcy” pełnił rolę poradnika i zastępował częściowo podręcznik pedagogiki przedszkolnej. Służył nie tylko wychowawczyniom, lecz i matkom, które uczył rozumieć potrzeby dziecka.

Pomysły zabaw M. Weryho czerpała z podręczników froeblowskich. Ale nie odtwarzała ich wiernie, a wykazywała wielką pomysłowość, inwencję twórczą i talent pedagogiczny w opracowaniu tych zabaw. W dużej mierze opierała się na inicjatywie i fantazji dziecięcej, która ujawniała się w nieskrępowanych wspólnych zabawach.

Na przełomie XIX i XX wieku w prywatnych ogródkach przedszkolnych powszechnie stosowano zabawy i ćwiczenia froeblowskie. Zasób tych zabaw był dość ubogi. Uwzględniał on zasadniczo dwie formy: zabawy kołowe i marsz oraz zabawy z piłką. M. Weryho nie była bezkrytycznym naśladowcą Froebla. W swoich książkach zawarła dużo bogatszy, lepiej dostosowany do psychiki, zainteresowań i możliwości ruchowych małych dzieci zasób zabaw, gier i ćwiczeń ruchowych dla dzieci przedszkolnych. Autorka ożywia ćwiczenia muzyką, klaskaniem, tupaniem, elementami tanecznymi. Szeroko stosuje przybory: skakanki, piłki, obręcze, lejce, długie liny i inne.

Dorobek wydawniczy M. Weryho obejmuje okres czterdziestu lat – od 1887r. do 1931r. W ciągu tych lat zmieniały się nie tylko formy i treść zajęć ruchowych, ale także systemy i metody wychowania przedszkolnego i wychowania fizycznego. M. Weryho umiała obserwować wszelkie przemiany, przetwarzać je tak, aby były zrozumiałe czytelnikom. Sprzyjającymi momentami do popularyzacji zagadnień wychowania fizycznego była atmosfera przygotowań do I i II Wystawy Higienicznej w Warszawie (1887r., 1896 r.). W okresie tym szeroko propaguje się hasło „Myślimy o zdrowiu”. W okresie I Wystawy M. Weryho organizuje dla dzieci zabawy i zajęcia, udziela informacji zwiedzającym oraz wygłasza prelekcje na tematy wychowawcze. W dużej mierze przyczyniło się to do ożywienia ruchu wydawniczego w zakresie wychowania fizycznego.

Zdjęcie zostało wykonane niedługo przed otwarciem wystawy w 1896

Źródło: „Warszawa na fotografiach z XIX w.”

 

M. Weryho zdawała sobie sprawę, że raz rozbudzone zainteresowania należy umiejętnie podtrzymywać. W 1890r. zostaje wydana praca „Śpiewy i zabawy dziecięce w pokoju i w ogrodzie”. Jednak dotychczasowe książki i artykuły w czasopismach pedagogicznych nie wystarczają i stwierdza się znaczne braki pracy wychowawczej w ogródkach, wynikające z niedostatecznego przygotowania zatrudnionych tam osób. Dążąc do szerszego popularyzowania wiedzy z zakresu pedagogiki przedszkolnej, M. Weryho opublikowała w 1895r. książkę „Wychowanie przedszkolne”. Pozycja ta poświęcona jest w całości analizie systemu Froebla. Zawiera ona propozycje i przykłady adaptacji jego metod do warunków polskich. Książka cieszyła się dużą poczytnością nie tylko w Królestwie Polskim, lecz także na terenie zaboru austriackiego. Zwróciła uwagę na rolę swobodnej zabawy, zalecała ograniczenie pogadanek na korzyść bezpośredniej obserwacji.

 

W kilka lat później (1900r.) wydała następną pozycję „Jak zająć dzieci w wieku przedszkolnym”. Opracowując tę książkę, M. Weryho korzystała z doświadczeń Jana Władysława Dawida, redaktora „Przeglądu Pedagogicznego”, a w szczególności z jego wskazówek odnoszących się do nauki o rzeczach.

jak_zajac_dzieci

Z tego samego roku pochodzi następna praca specjalistyczna z zakresu wychowania fizycznego „Gry i zabawy towarzyskie w pokoju i na wolnym powietrzu”. Oprócz wymienionych wyżej większych prac M. Weryho drukuje na łamach prasy krótkie rozprawki: „W ogródku dziecięcym” („Wiek” 1897r. nr 31 i 32), „O znaczeniu zabaw dziecięcych” („Zdrowie” 1900r. s. 499-500), „Praca fizyczna potrzebą dziecka” („Kurier Warszawski” 1903r. nr 315).

W późniejszym okresie M. Weryho coraz bardziej interesuje się sprawami organizacyjnymi wychowania przedszkolnego. Jej głównym dążeniem było nadanie pracy przedszkoli charakteru społecznego i patriotycznego. We wstępie do swej następnej książki „Metoda wychowania przedszkolnego” pisała: „W innych krajach wychowawczyni może sobie powiedzieć, że gdy sama da dzieciom słowa wiadomości najelementarniejszych, to melodię obywatelską do tego słowa dośpiewa dom rodzicielski. W naszych warunkach należy dawać nie tylko słowo, ale i melodię, nie tylko pedagogikę, lecz i uczucie krzesać”. M. Weryho uważała, że nauczycielka pracująca z małymi dziećmi powinna szeroko współdziałać z rodzicami i uważać się za „budowniczego przyszłości narodowej”.

metoda_wychowania_przedszkolnego

Od 1903r. M. Weryho prowadzi działalność wspólnie z mężem, neurologiem, psychiatrą, a również sympatykiem Polskiej Partii Socjalistycznej, doktorem Rafałem Radziwiłłowiczem. Był on lekarzem-społecznikiem, współtwórcą i długoletnim dyrektorem szpitala psychiatrycznego w Tworkach pod Warszawą.

Rafał Radziwiłłowicz, lekarz i psychiatra, mąż Marii Weryho

rafal_radziwillowicz

Źródło: T. Nasierowski, Psychiatria a wolnomularstwo w Polsce, Warszawa 1998.

 

M. Weryho-Radziwiłłowiczowa nie ogranicza się do pracy zawodowej, wzorowego prowadzenia „ogródka dziecięcego”, ale jest jednocześnie działaczką społeczną. Współpracuje z organizacjami: Kobiece Koło Oświaty Ludowej, Koło Pracy Kobiet, Związek Równouprawnienia Kobiet. Jako jedna z aktywnych działaczek bierze udział w tajnym nauczaniu dzieci i dorosłych. Jest gorącą patriotką szerzącą wśród swych uczennic ideę walki z caratem. Za swoje przekonania zostaje uwięziona na dwa miesiące i przez dwa lata pozostaje pod nadzorem policji. Nie zmienia to jednak jej przekonań.

W 1903r. M. Weryho-Radziwiłłówiczowa organizuje w Królestwie Polskim tajne Koło Wychowania Przedszkolnego, którego jest przewodniczącą. Prowadzi kursy dla wychowawców i dla tych celów wykorzystuje w miejscowościach podwarszawskich ochronki jako przedszkola ćwiczeń. Nie istniał tam podział na przyszłe „panie” i „pracownice”. Był to na owe czasy bardzo demokratyczny duch. W 1907r. Towarzystwo Wychowania Przedszkolnego zostało zalegalizowane.

Od 1915r. M. Weryho-Radziwiłłowiczowa kieruje przedszkolami tramwajowymi. Dzięki jej działalności stały się one najlepsze w kraju i służyły jako miejsca praktyki dla kandydatek na przyszłe wychowawczynie.

W 1915r. przy Wydziale Oświecenia Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy powstaje Komisja Wychowania Przedszkolnego. Przewodniczy jej M. Weryho-Radziwiłłowiczowa, która rozpoczęła organizowanie sieci placówek wychowania przedszkolnego oraz kształcenie wychowawczyń z myślą o przyszłych potrzebach wyzwolonego kraju. Dalszy ciąg jej działalności pedagogicznej i społecznej nastąpił już w zmienionych warunkach po odzyskaniu niepodległości. Po zakończeniu działań wojennych M. Weryho-Radziwiłłowiczowa zostaje powołana na stanowisko kierownika referatu wychowania przedszkolnego w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Funkcję tę pełniła do roku 1926. M. Weryho-Radziwiłłowiczowa, chcąc stworzyć jednolitą sieć placówek wychowania przedszkolnego, pracy tej poświęca wiele sił, energii i myśli. W odniesieniu do organizacji przedszkoli w wolnej Polsce M. Weryho-Radziwiłłowiczowa miała szerokie plany. Pragnęła uczynić z dotychczasowych ochron prawdziwe instytucje wychowania przedszkolnego, oddzielić je od szkoły, poddać kierownictwu władz oświatowych i zapewnić pomoc finansową. Wiele uwagi poświęcała doskonaleniu pracy wychowawczyń, uważając, że stałej pomocy w tym zakresie udzielać powinny specjalne czasopisma przedmiotowe. Z jej inicjatywy Towarzystwo Wychowania Przedszkolnego podjęło wydawanie miesięcznika „Wychowanie przedszkolne”. Pismo zostało przyjęte przez czytelników z dużym zainteresowaniem i uznaniem.

Od 1926r. M. Weryho-Radziwiłłowiczowa przechodzi na emeryturę, ale nadal pracuje jako redaktor, pisarz dla dzieci i orędownik wychowania małego dziecka. Dała dzieciom polską książkę, która zastąpiła lekturę obcych autorów.

Książki Marii Weryho dla dzieci

naciaopowiadania_prawdziwe

Źródło: http://www.portolan.pl/katalogi/2011-10-15_22_%28172%29_Okna_Sztuki.pdf , s. 92-93

Nacia na pensyi” to opowiadanie dla dzieci od lat 10 do 12 wydane w 1911r., natomiast „Opowiadania prawdziwe” to 16 powiastek dla dzieci wydane w 1923r.

fragment

 

M. Weryho-Radziwiłłowiczowa pragnęła, aby człowiek wychowany był humanitarnie, kochał swój naród, dlatego szerzyła w swych książkach idee demokratyczne. Obecnie jej książki w znacznej mierze utraciły aktualność, ale musimy pamiętać, że wychowały się na nich całe pokolenia. II wojnę światową M. Weryho-Radziwiłłowiczowa przeżyła w Warszawie. W okresie ewakuacji opuszczając miasto, zabrała tylko swoje książki, chcąc je ocalić dla przyszłości.

Umarła w Krakowie, w szpitalu, w 1944r. Nie doczekała się urzeczywistnienia swoich gorących pragnień – rozwoju wychowania przedszkolnego, jaki nastąpił w Polsce Ludowej.

M. Weryho-Radziwiłłowiczowa twórczo przystosowała system Froebla do polskich warunków. Sama wychowywała się w epoce rozwoju myśli postępowej i starała się uniknąć kurczowego trzymania się wskazówek F. Froebla, co do prowadzenia zajęć i zabaw w ogródkach. Pragnęła zapewnić dzieciom prawo do swobodnej i twórczej zabawy, nie ograniczonej rygorami i ingerencją wychowawczyni. Głosiła, że „zasługą Froebla jest położenie nacisku na wszechstronny rozwój dzieci, łączność rozwoju mowy z działalnością, zrozumienie wychowawczej roli zabawy, kontaktu z przyrodą i śpiewu, itp.”.

las

Ta wspaniała działaczka, człowiek – instytucja, udowodniła słuszność teoretycznych założeń F. Froebla, a także pokazała jak należy je realizować. W sposób pedagogiczny i trafny potrafiła podejść do matek i wychowawczyń, wyjaśnić im, jak należy wychowywać dziecko. M. Weryho była pogodna, zawsze estetycznie ubrana w jasne kolory, „bo dzieci to lubią”, bezpośrednia i radosna, kochająca dzieci i żyjąca dla nich. Dzieci zawsze ochoczo bawiły się z nią, były zainteresowane i radosne.

M. Weryho-Radziwiłłowiczowa spopularyzowała F. Froebla tak, jak umiała najlepiej. Jego poglądy ukazała w codziennej pracy w ogródku, a co najważniejsze – opracowała dokładnie najnowsze wiadomości i osiągnięcia przyrodnicze swojej epoki podała je w sposób popularny wychowawczyniom i matkom.

Działalność M. Weryho-Radziwiłłowiczowej obejmowała twórczą adaptację najnowszych systemów wychowania przedszkolnego, które starała się spopularyzować i wzbogacić nowymi elementami. W dorobku M. Weryho można wyodrębnić następujące działy: metodyka wychowania przedszkolnego, koncepcja kształcenia wychowawczyń, publicystyka pedagogiczna, twórczość literacka dla dzieci, działalność organizacyjno-społeczna.

To właśnie M. Weryho-Radziwiłłowiczowej przypadła pionierska rola w zakresie unowocześnienia pracy z małymi dziećmi, propagandy zasad wychowania fizycznego, kształcenia wychowawczyń oraz popularyzacji pedagogiki przedszkolnej. Mimo tego, że realizowany przez nią ideał wychowawczy utrzymany był w zasadzie w konwencjach religijnych i odbiegał od założeń świeckiej pedagogiki, to równocześnie jej całkowite zaangażowanie w sprawy otoczenia dziecka w wieku przedszkolnym planową opieką wychowawczą, podniesienia rangi społecznej wychowawczyni oraz dążenie do uczynienia z przedszkola podstawowego ogniwa systemu oświatowego były bezspornymi wartościami.

Maria Weryho-Radziwiłłowiczowa, to wspaniała siła pedagogiczna szła przez swoje życie z hasłem F. Froebla: „Żyjmy dla dzieci!”.

 

Opracowanie: Bożena Wera

 

 

 W. Bobrowska-Nowak, Zarys dziejów wychowania przedszkolnego, WSiP,Warszawa 1978, s. 261.

 S. Moliere, Maria Weryho jako pionierka wychowania fizycznego małych dzieci, „Wychowanie w przedszkolu” 1964, nr 2.

 Tamże.

 Z. Zawodzińska-Biernacka, Maria Weryho w moim życiu, „Wychowanie w przedszkolu” 1960, nr 6.

 M. Weryho, Gimnastyka dla dzieci w wieku od 4 do 9 lat, Warszawa 1891.

 W. Bobrowska-Nowak, Zarys dziejów wychowania przedszkolnego, WSiP,Warszawa 1978, s. 264.

 S. Moliere, Maria Weryho jako pionierka wychowania fizycznego małych dzieci, „Wychowanie w przedszkolu” 1964, nr 2.

 M. Weryho-Radziwiłłowiczowa, Metoda wychowania przedszkolnego, Lwów 1931, s. 10.

 I. Bagieńska, Kilka danych o powstaniu i rozwoju ochronek i przedszkoli w Lublinie, „Wychowanie w przedszkolu” 1964, nr 6.

 W. Bobrowska-Nowak, Zarys dziejów wychowania przedszkolnego, WSiP,Warszawa 1978, s. 330.

 I. Merżan, Maria Weryho, działaczka wychowania przedszkolnego na tle swoich czasów, „Wychowanie w przedszkolu” 1958, nr 10.

 W. Bobrowska-Nowak, Zarys dziejów wychowania przedszkolnego, WSiP,Warszawa 1978.